Van Dale, gender en definities: wie bepaalt de woorden?
Van Dale, Taalunie, Onze Taal, ANP, overheid en belangenorganisaties: wie bepaalt de woorden van het genderdebat, en wie zet in de praktijk de norm?

Wie de Van Dale gender definitie opzoekt, verwacht een scheidsrechter. Maar een woordenboek fluit geen wedstrijd: het noteert de stand. De vraag wie in Nederland bepaalt welke woorden gelden – ‘vrouw’, ‘gender’, ‘transgender’, ‘die’ en ‘hen’ – heeft een onverwacht antwoord. Niet Van Dale, niet de Taalunie en ook niet de overheid zetten de norm. Ze schrijven haar op, nadat anderen hem in de praktijk hebben gezet. Dit artikel loopt de instanties langs, van woordenboek tot persbureau tot ministerie, en laat zien waar de echte beslissingen vallen.
Beschrijven of voorschrijven: twee soorten taalinstanties
Taalkundigen maken onderscheid tussen descriptieve en prescriptieve instanties. Een descriptieve instantie beschrijft hoe taal feitelijk wordt gebruikt; een prescriptieve instantie schrijft voor hoe taal gebruikt hoort te worden. Een woordenboek als de Dikke Van Dale hoort bij de eerste groep: het wil vastleggen welke woorden in gebruik zijn. De Taalunie zit ertussenin. Zij stelt de officiële spelling vast, die volgens de Spellingwet moet worden gevolgd bij de overheid en in het bekostigde onderwijs (bron), maar geeft via Taaladvies.net alleen adviezen over woordkeuze en grammatica. Echt voorschrijvend zijn de stijlgidsen: van het ANP, van kranten en omroepen, en van overheidsorganisaties. Wie daar werkt, moet zich eraan houden.
Dat onderscheid is in het genderdebat belangrijker dan het lijkt. Een stijlgidsbesluit van een persbureau werkt door in de berichten die redacties van dat bureau afnemen. Een woordenboek registreert later wat daaruit beklijft. En een belangenorganisatie die een woordenlijst publiceert, heeft formeel geen enkele status – maar als redacties en ministeries die lijst overnemen, wordt zij in de praktijk de norm. Op de hub Taalregels en instanties volgen we die keten per instantie.
Van Dale: registreren, maar wel met keuzes
De zestiende editie van de Dikke Van Dale werd op 22 maart 2022 gepresenteerd. Bij bijna 15.000 persoonsaanduidingen – ‘minister’, ‘voetballer’, ‘bakker’, ‘crimineel’ – kwam naast de aanduiding ‘m’ en ‘v’ een ‘x’ te staan. Woorden die ondubbelzinnig naar een geslacht verwijzen, zoals ‘vuilnisman’ of ‘non’, hielden hun enkele aanduiding (bron). Van Dale noemde de stap "een gevolg van de veranderende opvattingen in de samenleving, waardoor het taalgebruik meeverandert" (bron). De Vlaamse hoofdredacteur Ruud Hendrickx zei bij de VRT dat een woordenboek "de vinger aan de pols" moet houden; volgens de VRT nam Van Dale ook ‘die’ op als voornaamwoord voor de derde persoon enkelvoud, naast ‘hij’ en ‘zij’. In dezelfde editie kregen onder meer ‘non-binair’, ‘transactivisme’ en ‘regenbooggemeenschap’ een plaats (bron).
Opvallend is de vergelijking met Engelstalige woordenboeken. Cambridge Dictionary voegde aan ‘woman’ de betekenis toe "an adult who lives and identifies as female though they may have been said to have a different sex at birth" (bron), volgens een woordvoerder in oktober 2022 (bron). Merriam-Webster vermeldt bij ‘female’ onder meer "having a gender identity that is the opposite of male" (bron), wat in juli 2022 tot kritiek leidde (bron). De zestiende editie van Van Dale viel op door iets anders: de x-markering en nieuwe lemma’s. Hoe de strijd om de definitie van ‘vrouw’ en ‘man’ zich elders ontwikkelde, staat in het artikel over de definitiestrijd.
De bewering dat Van Dale louter registreert, is overigens niet helemaal houdbaar. Welke woorden een x krijgen, welke neologismen rijp zijn voor opname en hoe een lemma wordt omschreven, zijn redactionele keuzes. Dat bleek pijnlijk bij het Woord van het Jaar.
Woord van het Jaar: van ‘regenboogtaal’ tot ‘transitiespijt’
In 2017 won ‘appongeluk’ de verkiezing met 20 procent van bijna 70.000 stemmen; ‘regenboogtaal’ (genderneutrale taal) eindigde als derde (bron). Zeven jaar later liep het anders. Op de kandidatenlijst van 2024 stond ‘transitiespijt’, door Van Dale omschreven als "spijt die transseksuelen of transgenders hebben van hun transitieproces" (bron). Op 6 december 2024 brak Van Dale de Nederlandse verkiezing af. Volgens de uitgever was de verkiezing "gekaapt door verschillende actiegroepen" en waren de berichten over de woorden "ontaard in een zeer onprettige maatschappelijke discussie"; Van Dale koos zelf ‘polarisatie’ tot Woord van het Jaar (bron). In een opiniestuk op Joop verweten twee auteurs van Trans Utrecht & Beyond Van Dale dat het de schuld bij actiegroepen legde in plaats van bij de eigen nominatie; Rik Smits noemde de uitleg van Van Dale in Wynia’s Week juist "een rare verklaring", omdat campagne voeren volgens hem bij een verkiezing hoort (bron). Wat je er ook van vindt: een instantie die alleen registreert, hoeft geen verkiezing af te blazen.
De Taalunie en Taaladvies.net: 42 adviezen, geen verplichting
Voor de adviezen over taal en gender op Taaladvies.net, de adviessite van de Nederlandse Taalunie, werd in 2020 een werkgroep opgericht. In augustus 2022 verschenen de eerste adviezen, onder meer over beroepsnamen (‘politieman’, ‘politieagent’), personeelsadvertenties en voornaamwoorden (bron). In totaal schreef de werkgroep volgens een van de leden 42 adviesteksten (bron). Het advies over verwijswoorden stelt vast dat ‘die’ en enkelvoudig ‘hen’ "het meest kansrijk" lijken, geeft voorbeeldzinnen ("Vanavond komt Bo over diens boek praten") en raadt aan zo veel mogelijk rekening te houden met de voorkeur van de persoon zelf. Een beste keuze wijst het advies niet aan: "Geen van de mogelijke combinaties wordt momenteel als 'beste' geadviseerd" (bron).
De werkgroep deed geen poging tot neutraliteit in de strikte zin. Taalwetenschapper Ingrid van Alphen zei tegen de NOS: "Neutraal taalgebruik bestaat niet." Taalkundige Vivien Waszink noemde ‘hen’ in hetzelfde artikel "een lastige"; ‘die’ voelt volgens haar begrijpelijker aan. De Vlaamse overheid baseert de adviezen in haar eigen richtlijn Heerlijk Helder op de teksten van Taaladvies.net (bron) en noemt drie mogelijke combinaties: die/die/diens, die/hen/hun en hen/hen/hun (bron). Daarmee is de Taalunie een adviseur die vooral codificeert wat de praktijk al deed: ‘hen’ en ‘hun’ kwamen in 2016 al als winnaar uit een verkiezing van Transgender Netwerk Nederland waaraan vijfhonderd mensen meededen (bron), zoals we uitwerken in het artikel over die en hen.
Genootschap Onze Taal: de pragmaticus
Onze Taal is een vereniging, geen overheidsorgaan, en dat is te merken aan de toon van zijn adviezen. Over verwijzen naar een non-binair persoon schrijft de Taaladviesdienst dat ‘Daar loopt hen’ "mogelijk" is, met de kanttekening dat niet iedereen die vorm even gewoon vindt, en dat ‘Daar loopt die’ ook kan (bron). In de Schatkamer van Onze Taal wordt ‘non-binair’ omschreven als "zich niet specifiek vrouw of specifiek man voelend", met ‘die’, ‘diegene’, ‘hen’ en bezittelijk ‘diens’ als alternatieven voor hij en zij (bron). Onze Taal is bovendien lid van de Direct Duidelijk Brigade, die hoort bij de begrijpelijke-taalcampagne Direct Duidelijk van het ministerie van Binnenlandse Zaken (bron). Dat levert een interessante spanning op: dezelfde adviseur die ‘hen’ als enkelvoud toelaat, bewaakt elders of overheidsbrieven nog te begrijpen zijn.
Het ANP: het stijlgidsbesluit van 3 juni 2021
Het belangrijkste voorschrijvende moment in het Nederlandse genderdebat was geen wet en geen woordenboekeditie, maar een blogbericht van een persbureau. Op donderdag 3 juni 2021 maakte het ANP bekend dat het voortaan genderneutrale voornaamwoorden gebruikt voor mensen die niet als man of vrouw aangeduid willen worden: ‘die’ in plaats van ‘hij’ en ‘zij’, ‘diens’ in plaats van ‘hem’ of ‘haar’, en daarnaast ‘hen’ en ‘hun’. Hoofdredacteur Freek Staps: "We gaan met deze aanpassing in ons stijlboek mee met maatschappelijke ontwikkelingen." En: "Taal leeft, soms schuurt of wringt dat." In elk bericht met de nieuwe aanduidingen wordt het gebruik uitgelegd. Het ANP had vooraf advies gevraagd aan een aantal media, waarvan sommige zelf al aanpassingen hadden doorgevoerd (bron).
De reactie van Transgender Netwerk Nederland was veelzeggend. TNN-voorzitter Brand Berghouwer prees het besluit in hetzelfde bericht: "Het ANP laat nu zien dat het heel eenvoudig is om op correcte wijze over non-binaire mensen te berichten." Omdat nieuwsmedia berichten van het ANP afnemen, werkt zo’n besluit als een hefboom: het reikt verder dan het persbureau zelf. Hoe die berichtgeving vervolgens wordt gekaderd, analyseert zustersite gendermedia.nl.
Stijlboek en praktijk: meer variatie dan de regels
Een stijlboek kiest één lijn; de praktijk is bonter. Onderzoeker Hielke Vriesendorp (Universiteit Utrecht) beschreef in mei 2025 een enquête onder 656 Nederlandstaligen: 74 procent van de 169 non-binaire deelnemers gebruikt ‘die’, ‘diens’, ‘hen’ of ‘hun’ voor zichzelf (bron). Maar ook: "Er bestaat veel meer variatie dan in de stijlboeken en Van Dale te vinden is." De stijlgids loopt dus niet alleen achter op de praktijk; hij vereenvoudigt haar ook.
De Rijksoverheid: van ‘Beste reizigers’ tot een woordenlijst in de kast
De overheid is formeel de machtigste taalinstantie: zij schrijft de wet en spreekt elke burger aan. Toch begon de genderneutrale aanspreekvorm niet bij een ministerie maar bij een vervoerder. Op 28 juli 2017 kondigde NS aan dat ‘Dames en heren’ in de omroepberichten zou verdwijnen ten gunste van ‘Beste reizigers’; de wijziging ging in op 10 december 2017 en raakte zo’n 24.000 automatische berichten per dag. President-directeur Roger van Boxtel: "Een kleine wijziging, maar tegelijkertijd is het toch ook heel logisch om onze reizigers aan te spreken met wat ze voor ons zijn? Namelijk beste reizigers." (bron) Twee dagen eerder was bekend geworden dat de gemeente Amsterdam haar ambtenaren ‘regenboogtaaltips’ had aangereikt, met ‘beste Amsterdammers’ in plaats van ‘dames en heren’ – vrijwillig, "we gaan niets verbieden", aldus een woordvoerster (bron).
In het regeerakkoord van Rutte III (oktober 2017) stond vervolgens dat "onnodige geslachtsregistratie" waar mogelijk wordt beperkt (bron). Voor wetgeving geldt Aanwijzing 3.8 van de Aanwijzingen voor de regelgeving: "Indien mogelijk worden persoonsaanduidingen gebruikt die sekseneutraal zijn" (bron). Maar toen Kamerlid Lisa van Ginneken (D66) in 2022 vroeg om een inventarisatie van de genderspecifieke termen in het Burgerlijk Wetboek, antwoordde minister Weerwind op 22 november 2022 dat hij het niet wenselijk vond om ‘moeder’ en ‘vader’ te vervangen door ‘ouder’, en dat hij de mannelijke voornaamwoorden in het BW niet in één operatie aanpaste zolang het taalgebruik "niet tot knelpunten of uitvoeringsproblemen in de praktijk" leidt (bron). De grens van de voorschrijvende overheid werd in april 2026 opnieuw zichtbaar: het ministerie van OCW bleek voor intern gebruik een taalgids met een ‘inclusieve woordenlijst’ te hebben, die volgens de staatssecretaris 40.000 euro kostte. Volgens die gids kunnen ‘mannen’ en ‘vrouwen’ beter worden vervangen door ‘cisgender mannen’ en ‘cisgender vrouwen’ in een context waarin ook over cisgender, transgender of non-binaire personen wordt gesproken. Staatssecretaris Tielen vond de gids overbodig: "Dit roept bij mij een gevoel van betutteling op." En: "Van mij mag dit de kast in." (bron) Wat de overheid in de zorg en bij gemeenten wél invoerde, staat in het artikel over inclusieve taal bij overheid en zorg.
Woordenlijsten van belangenorganisaties: geen status, veel invloed
Formeel heeft een woordenlijst van een belangenorganisatie geen enkele status. In de praktijk is zij vaak het begin van de keten. Transgender Netwerk Nederland publiceerde in 2016 de mediawegwijzer ‘Transgender in de media. Hoe doe je dat?’ voor journalisten en redacties (bron). In zijn Mediamonitor houdt TNN over de jaren vanaf 2018 onder meer bij hoe vaak media ‘trans(gender)’ als zelfstandig en als bijvoeglijk naamwoord gebruiken; met een spatie (‘transgender persoon’) wordt de term volgens de monitor als beschrijving gebruikt (bron). Internationaal gebruikt WPATH in de achtste Standards of Care (2022) ‘transgender and gender diverse’ als overkoepelende term (bron).
Een concreet Nederlands voorbeeld is de RIVM-folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’ uit juli 2022, gemaakt "in samenwerking met" Bevolkingsonderzoek Nederland, TNN en Transvisie. Daarin komt het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker toe aan "alle mensen met een baarmoeder van 30 tot en met 60 jaar" en het borstonderzoek aan "alle personen van 50 t/m 75 jaar met borstweefsel" (bron). De formuleringen staan niet in een woordenboek of een advies van de Taalunie, maar in een folder die een rijksinstituut samen met belangenorganisaties maakte. Hoe die invloed op beleid is georganiseerd, documenteert genderlobby.nl. Voor de betekenis van de afkortingen die daarbij langskomen, verwijzen we naar alfabetbende.nl.
Wie zet in de praktijk de norm?
Zet de instanties op een rij en de keten tekent zich af. Eerst kiest een gemeenschap of belangenorganisatie een woord: ‘hen’ en ‘hun’ in 2016, ‘transgender’ als bijvoeglijk naamwoord, ‘mensen met een baarmoeder’. Dan neemt een voorschrijvende instantie met groot bereik het over: het ANP in juni 2021, NS en Amsterdam in 2017, het RIVM in 2022. Een adviesorgaan codificeert het gebruik: de Taalunie in augustus 2022, Onze Taal met zijn pragmatische ‘kan’. En Van Dale registreert – de x-markering en ‘non-binair’ in maart 2022 – wat inmiddels gangbaar is. Het woordenboek dat iedereen als scheidsrechter ziet, is in werkelijkheid de griffier.
- Belangenorganisaties bepalen het aanbod van woorden, maar hebben geen formele status.
- Persbureau en overheid bepalen het bereik: één stijlgidsbesluit telt zwaarder dan tien adviezen.
- Taalunie en Onze Taal bepalen de legitimiteit: zij maken van gebruik een ‘toegestane vorm’.
- Van Dale bepaalt de geschiedschrijving: wat er in de Dikke staat, is ‘officieel’ geworden, ook al was dat nooit de bedoeling.
Twee kanttekeningen tot slot. Ten eerste: een beschrijvende instantie die keuzes maakt, is daarmee niet onbetrouwbaar, maar wel verantwoordelijk – het debacle rond ‘transitiespijt’ laat zien dat Van Dale die verantwoordelijkheid liever niet neemt. Ten tweede: de laatste scheidsrechter is uiteindelijk niet de taal maar het recht. Het Britse Supreme Court oordeelde op 16 april 2025 in For Women Scotland v The Scottish Ministers dat ‘man’, ‘woman’ en ‘sex’ in de Equality Act 2010 naar het biologische geslacht verwijzen (bron). Een woordenboek kan twee betekenissen naast elkaar laten staan. Een rechter en een wetgever moeten kiezen – en de overheid die op 22 november 2022 ‘moeder’ en ‘vader’ liet staan, deed dat ook. Wie de woorden bepaalt, is dus de verkeerde vraag. De juiste vraag is wie de kosten van een woordkeuze draagt: de lezer die een brief niet meer begrijpt, de vrouw die zichzelf in een folder niet terugvindt, of de non-binaire persoon die in een nieuwsbericht verkeerd wordt aangeduid. Daarover gaan de instanties niet. Daarover gaan wij.
Bronnen
- VRT NWS (11 januari 2022). Nieuwe Dikke Van Dale krijgt genderneutrale ‘x’ bij 15.000 woorden; zestiende editie verschijnt 22 maart 2022. vrt.be.
- ANP (3 juni 2021). ANP gaat genderneutrale voornaamwoorden gebruiken. anp.nl/blog.
- Nederlandse Taalunie (2022). Taal en gender: verwijswoorden voor vrouwen, mannen en non-binaire personen. Taaladvies.net; NOS, 24 augustus 2022, ‘Politieagent of -persoon? Taalunie zoekt uitweg in gender-taalworsteling’.
- Genootschap Onze Taal. Taaladvies ‘Daar loopt hen / die’ en Schatkamer-lemma ‘non-binair’. onzetaal.nl.
- VRT NWS (6 december 2024) en Joop/BNNVARA (11 december 2024). Van Dale stopt met verkiezing Woord van het Jaar 2024 in Nederland na ophef over ‘transitiespijt’; kiest ‘polarisatie’.
- Minister voor Rechtsbescherming F.M. Weerwind (22 november 2022). Brief inventarisatie genderspecifieke termen Burgerlijk Wetboek, Kamerstukken II 2022/23, 30 420, nr. 373.
- NOS (7 april 2026). Kabinet: inclusieve taalgids ministerie ‘betuttelend’ en ‘overbodig’; Treinreiziger.nl (28 juli 2017), NS gaat reizigers genderneutraal aanspreken; Binnenlands Bestuur (26 juli 2017), Geen dames en heren meer in Amsterdam.
- RIVM, Bevolkingsonderzoek Nederland, TNN en Transvisie (juli 2022). Folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’; Universiteit Utrecht (12 mei 2025), ‘De vrolijk-rommelige vrijheid van non-binaire voornaamwoorden’; UK Supreme Court (16 april 2025), For Women Scotland Ltd v The Scottish Ministers [2025] UKSC 16.
Redactie Letterbrij.nl
Onafhankelijke redactie die de woorden van het genderdebat lexicografisch en historisch ontleedt, met eerste vindplaatsen, woordenboeken en stijlgidsen als bron. Over woorden, niet over mensen. Laatst bijgewerkt op 27 augustus 2026.
Veelgestelde vragen
Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.
Meer over Taalregels en instanties

De mediagids van Transgender Netwerk: wat mag een journalist zeggen
Transgender Netwerk geeft journalisten een woordenlijst met termen die wel en niet kunnen. Een overzicht van de regels, de taalkundige achtergrond en de vraag wie de norm bepaalt.

Inclusieve taal bij overheid en zorg: van 'Beste reizigers' tot 'mensen met een baarmoeder'
Wat de overheid en de zorg aan inclusieve taal invoerden – de X in het paspoort, aanspreekvormen, zorgfolders – met bron en datum, en wat de kritiek waard is.
