Van Dale, gender en definities: wie bepaalt de woorden?

Wie de Van Dale gender definitie opzoekt, verwacht een scheidsrechter. Maar een woordenboek fluit geen wedstrijd: het noteert de stand. De vraag wie in Nederland bepaalt welke woorden gelden – ‘vrouw’, ‘gender’, ‘transgender’, ‘die’ en ‘hen’ – heeft een onverwacht antwoord. Niet Van Dale, niet de Taalunie en ook niet de overheid zetten de norm. Ze schrijven haar op, nadat anderen hem in de praktijk hebben gezet. Dit artikel loopt de instanties langs, van woordenboek tot persbureau tot ministerie, en laat zien waar de echte beslissingen vallen.

Beschrijven of voorschrijven: twee soorten taalinstanties

Taalkundigen maken onderscheid tussen descriptieve en prescriptieve instanties. Een descriptieve instantie beschrijft hoe taal feitelijk wordt gebruikt; een prescriptieve instantie schrijft voor hoe taal gebruikt hoort te worden. Van Dale rekent zichzelf uitdrukkelijk tot de eerste groep: het woordenboek neemt een woord op als het voldoende voorkomt, niet omdat de redactie het goedkeurt. De Taalunie zit ertussenin. Zij stelt de officiële spelling vast (die is wél bindend voor overheid en onderwijs), maar geeft via Taaladvies.net alleen adviezen over woordkeuze en grammatica. Echt voorschrijvend zijn de stijlgidsen: van het ANP, van kranten en omroepen, en van overheidsorganisaties. Wie daar werkt, moet zich eraan houden.

Dat onderscheid is in het genderdebat belangrijker dan het lijkt. Een stijlgidsbesluit van een persbureau bereikt op één dag honderden redacties. Een woordenboek registreert pas jaren later wat daaruit beklijft. En een belangenorganisatie die een woordenlijst publiceert, heeft formeel geen enkele status – maar als redacties en ministeries die lijst overnemen, wordt zij in de praktijk de norm. Op de hub Taalregels en instanties volgen we die keten per instantie.

Van Dale: registreren, maar wel met keuzes

De zestiende editie van de Dikke Van Dale verscheen op 22 maart 2022 en bracht de grootste genderingreep in de geschiedenis van het woordenboek. Bij bijna 15.000 persoonsaanduidingen – ‘minister’, ‘voetballer’, ‘bakker’, ‘crimineel’ – kwam naast de aanduiding ‘m’ en ‘v’ een ‘x’ te staan. Woorden die ondubbelzinnig naar een geslacht verwijzen, zoals ‘vuilnisman’ of ‘non’, hielden hun enkele aanduiding. Van Dale verklaarde de stap als "het gevolg van veranderende opvattingen in de maatschappij, waardoor ook het taalgebruik verandert". De Vlaamse hoofdredacteur Ruud Hendrickx zei tegen de VRT dat een woordenboek "de vinger aan de pols moet houden". In dezelfde editie kregen onder meer ‘non-binair’, ‘transactivisme’ en ‘regenbooggemeenschap’ een plaats, en werd ‘die’ als persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon enkelvoud opgenomen.

Opvallend is wat Van Dale níét deed. Anders dan de Engelstalige woordenboeken paste Van Dale de kerndefinitie van ‘vrouw’ – een volwassen mens van het vrouwelijk geslacht – voor zover wij konden nagaan niet aan. Cambridge Dictionary voegde in de loop van 2022 aan ‘woman’ de betekenis toe "an adult who lives and identifies as female though they may have been said to have a different sex at birth"; Merriam-Webster had bij ‘female’ al eerder "having a gender identity that is the opposite of male" opgenomen, wat in juli 2022 tot ophef leidde. In het Nederlands verliep de verschuiving anders: niet via de definitie van ‘vrouw’, maar via de x-markering en via nieuwe lemma’s. Hoe de strijd om de definitie van ‘vrouw’ en ‘man’ zich elders ontwikkelde, staat in het artikel over de definitiestrijd.

De bewering dat Van Dale louter registreert, is overigens niet helemaal houdbaar. Welke woorden een x krijgen, welke neologismen rijp zijn voor opname en hoe een lemma wordt omschreven, zijn redactionele keuzes. Dat bleek pijnlijk bij het Woord van het Jaar.

Woord van het Jaar: van ‘regenboogtaal’ tot ‘transitiespijt’

In 2017 won ‘appongeluk’ de verkiezing met 20 procent van bijna 70.000 stemmen; ‘regenboogtaal’ – genderneutraal taalgebruik, bijvoorbeeld in aanspreekvormen – eindigde in de top drie. Zeven jaar later liep het anders. Op de kandidatenlijst van 2024 stond ‘transitiespijt’, door Van Dale omschreven als "spijt die transseksuelen of transgenders hebben van hun transitieproces". Trans- en lhbti-organisaties protesteerden, actiegroepen van beide kanten mobiliseerden stemmen, en op 6 december 2024 brak Van Dale de Nederlandse verkiezing af. De uitgever sprak van een "onprettige maatschappelijke discussie" en koos zelf ‘polarisatie’ tot Woord van het Jaar. Critici op Joop verweten Van Dale dat het de verantwoordelijkheid bij "actiegroepen" legde in plaats van bij de eigen nominatie; critici aan de andere kant, zoals Rik Smits in Wynia’s Week, zagen juist een woordenboek dat zwichtte voor druk. Wat je er ook van vindt: een instantie die alleen registreert, hoeft geen verkiezing af te blazen.

De Taalunie en Taaladvies.net: 42 adviezen, geen verplichting

De Nederlandse Taalunie, het verdragsorgaan van Nederland, Vlaanderen en Suriname, stelde in 2020 een werkgroep taal en gender in. Op 24 augustus 2022 verschenen de resultaten op Taaladvies.net: 42 adviesteksten over beroepsnamen (‘politieman’, ‘politieagent’), aanspreekvormen in vacatures en vooral over voornaamwoorden. Het advies over verwijswoorden stelt vast dat ‘die’ en enkelvoudig ‘hen’ "het meest kansrijk" lijken, geeft voorbeeldzinnen ("Vanavond komt Bo over diens boek praten") en benadrukt dat je, waar mogelijk, de voorkeur van de persoon zelf volgt. Voor wie die voorkeur niet kent, is ‘die’ het veiligste woord, omdat het al bestaat en voor alle genders werkt.

De werkgroep deed geen poging tot neutraliteit in de strikte zin. Taalwetenschapper Ingrid van Alphen zei tegen de NOS: "Neutraal taalgebruik bestaat niet." Taalkundige Vivien Waszink noemde ‘hen’ "een lastige" en pleitte voor ‘die’. De Vlaamse overheid nam de lijn over in haar eigen richtlijn Heerlijk Helder, met drie toegestane combinaties: die/die/diens, die/hen/hun en hen/hen/hun. Daarmee is de Taalunie een adviseur die vooral codificeert wat de praktijk al deed – de voornaamwoorden ‘die’ en ‘hen’ waren in 2016 door de Nederlandse transgemeenschap zelf gekozen, zoals we uitwerken in het artikel over die en hen.

Genootschap Onze Taal: de pragmaticus

Onze Taal is een vereniging, geen overheidsorgaan, en dat is te merken aan de toon van zijn adviezen. Over verwijzen naar een non-binair persoon schrijft de Taaladviesdienst dat ‘Daar loopt hen’ "mogelijk" is, met de kanttekening dat niet iedereen die vorm even gewoon vindt, en dat ‘Daar loopt die’ ook kan. In de Schatkamer van Onze Taal wordt ‘non-binair’ omschreven als "zich niet specifiek vrouw of specifiek man voelend", met ‘die’, ‘diegene’, ‘hen’ en bezittelijk ‘diens’ als alternatieven voor hij en zij. Onze Taal is bovendien partner in de Direct Duidelijk Brigade, de begrijpelijke-taalcampagne van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Dat levert een interessante spanning op: dezelfde adviseur die ‘hen’ als enkelvoud toelaat, bewaakt elders of overheidsbrieven nog te begrijpen zijn.

Het ANP: het stijlgidsbesluit van 3 juni 2021

Het belangrijkste voorschrijvende moment in het Nederlandse genderdebat was geen wet en geen woordenboekeditie, maar een blogbericht van een persbureau. Op donderdag 3 juni 2021 maakte het ANP bekend dat het voortaan genderneutrale voornaamwoorden gebruikt voor mensen die niet als man of vrouw aangeduid willen worden: ‘die’ in plaats van ‘hij’ en ‘zij’, ‘diens’ in plaats van ‘hem’ of ‘haar’, en daarnaast ‘hen’ en ‘hun’. Hoofdredacteur Freek Staps: "We gaan met deze aanpassing in ons stijlboek mee met maatschappelijke ontwikkelingen." En: "Taal leeft, soms schuurt of wringt dat." Elk bericht met de nieuwe woorden kreeg een korte uitleg, om misverstanden bij lezers en luisteraars te voorkomen. Het ANP had vooraf overlegd met de media die zijn berichten afnemen; sommige hadden al eigen richtlijnen.

De reactie van Transgender Netwerk Nederland was veelzeggend. Brand Berghouwer van TNN prees het besluit, dat volgens hem liet zien "dat het eenvoudig is om op correcte wijze over non-binaire mensen te berichten". Omdat vrijwel alle Nederlandse nieuwsmedia ANP-copy gebruiken, werkte het besluit als een hefboom: wat het persbureau schrijft, staat dezelfde dag in tientallen kranten en op evenveel sites. Hoe die berichtgeving vervolgens wordt gekaderd, analyseert zustersite gendermedia.nl.

Stijlgidsen van NOS, Volkskrant en NRC: grotendeels onzichtbaar

Anders dan het ANP publiceren de NOS, de Volkskrant en NRC hun stijlgidsen niet integraal. Wat we weten, komt uit onderzoek en uit de kolommen zelf. Een Leidse masterscriptie analyseerde na het ANP-besluit hoe de Volkskrant, NRC, Trouw, het AD en OneWorld non-binaire voornaamwoorden uitleggen, en vond zeven varianten: van een toelichting tussen haakjes tot een apart kader, of helemaal geen uitleg. Vrijwel alle hoofdredacties vonden uitleg nodig; de Volkskrant en OneWorld waren de uitzonderingen. Onderzoeker Hielke Vriesendorp (Universiteit Utrecht) constateerde in mei 2025 op basis van een enquête onder 656 Nederlandstaligen dat 74 procent van de 169 non-binaire deelnemers ‘die’, ‘diens’, ‘hen’ en ‘hun’ voor zichzelf gebruikt, maar ook: "Er bestaat veel meer variatie dan in de stijlboeken en Van Dale te vinden is." De stijlgids loopt dus niet alleen achter op de praktijk; hij vereenvoudigt haar ook.

De Rijksoverheid: van ‘Beste reizigers’ tot een woordenlijst in de kast

De overheid is formeel de machtigste taalinstantie: zij schrijft de wet en spreekt elke burger aan. Toch begon de genderneutrale aanspreekvorm niet bij een ministerie maar bij een vervoerder. Op 28 juli 2017 kondigde NS aan dat ‘Dames en heren’ in de omroepberichten zou verdwijnen ten gunste van ‘Beste reizigers’; de wijziging ging in op 10 december 2017 en raakte zo’n 24.000 automatische berichten per dag. President-directeur Roger van Boxtel: "Een kleine wijziging, maar tegelijkertijd is het toch ook heel logisch om onze reizigers aan te spreken met wat ze voor ons zijn? Namelijk beste reizigers." Twee dagen eerder had de gemeente Amsterdam haar ambtenaren ‘Regenboogtaaltips’ aangereikt, met ‘beste Amsterdammers’ in plaats van ‘dames en heren’ – vrijwillig, "we gaan niets verbieden", aldus de gemeente.

Het regeerakkoord van Rutte III (oktober 2017) beloofde vervolgens dat de overheid "onnodige geslachtsregistratie" zou beperken. Voor wetgeving geldt sinds jaar en dag Aanwijzing 3.8 van de Aanwijzingen voor de regelgeving: nieuwe wetten gebruiken waar mogelijk sekseneutrale persoonsaanduidingen. Maar toen Kamerlid Lisa van Ginneken (D66) in 2022 vroeg of het Burgerlijk Wetboek genderinclusief kon worden herschreven, antwoordde minister Weerwind op 22 november 2022 dat hij ‘moeder’ en ‘vader’ niet wilde vervangen door ‘ouder’, en dat hij de mannelijke voornaamwoorden in het BW liet staan zolang ze "niet tot knelpunten of uitvoeringsproblemen in de praktijk" leidden. De grens van de voorschrijvende overheid werd in april 2026 opnieuw zichtbaar: het ministerie van OCW bleek intern een ‘Inclusieve woordenlijst’ te hebben laten maken (kosten 40.000 euro) die onder meer ‘mannen/vrouwen’ wilde vervangen door ‘cisgender mannen/vrouwen’. Staatssecretaris Tielen noemde de lijst "betuttelend" en "overbodig": "Van mij mag dit de kast in." Wat de overheid in de zorg en bij gemeenten wél invoerde, staat in het artikel over inclusieve taal bij overheid en zorg.

Woordenlijsten van belangenorganisaties: geen status, veel invloed

Formeel heeft een woordenlijst van een belangenorganisatie geen enkele status. In de praktijk is zij vaak het begin van de keten. Transgender Netwerk Nederland publiceerde de gids ‘Transgender in de media. Hoe doe je dat?’ voor journalisten en redacties, met "de juiste begrippen, cijfers, aanspreekvormen en tips". In zijn jaarlijkse Mediamonitor meet TNN sinds 2018 onder meer of kranten ‘transgender’ als zelfstandig of als bijvoeglijk naamwoord gebruiken – de gids beveelt het bijvoeglijk gebruik aan (‘transgender persoon’, niet ‘een transgender’). Internationaal zette WPATH met de achtste Standards of Care (2022) de term ‘transgender and gender diverse’ als standaard, die via richtlijnen en vertalingen doorsijpelt in Nederlandse zorgteksten.

Een concreet Nederlands voorbeeld is de RIVM-folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’ uit juli 2022, gemaakt "in samenwerking met" Bevolkingsonderzoek Nederland, TNN en Transvisie. Daarin komt het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker toe aan "alle mensen met een baarmoeder van 30 tot en met 60 jaar" en het borstonderzoek aan "alle personen van 50 t/m 75 jaar met borstweefsel". De formuleringen zijn niet door een woordenboek of door de Taalunie bedacht; ze komen uit het overleg tussen een rijksinstituut en belangenorganisaties. Hoe die invloed op beleid is georganiseerd, documenteert genderlobby.nl. Voor de betekenis van de afkortingen die daarbij langskomen, verwijzen we naar alfabetbende.nl.

Wie zet in de praktijk de norm?

Zet de instanties op een rij en de keten tekent zich af. Eerst kiest een gemeenschap of belangenorganisatie een woord: ‘die’ en ‘hen’ in 2016, ‘transgender’ als bijvoeglijk naamwoord, ‘mensen met een baarmoeder’. Dan neemt een voorschrijvende instantie met groot bereik het over: het ANP in juni 2021, NS en Amsterdam in 2017, het RIVM in 2022. Daarna codificeert een adviesorgaan het gebruik: de Taalunie in augustus 2022, Onze Taal met zijn pragmatische ‘kan’. En pas aan het eind registreert Van Dale – de x-markering en ‘non-binair’ in maart 2022 – wat inmiddels gangbaar is. Het woordenboek dat iedereen als scheidsrechter ziet, is in werkelijkheid de griffier.

• Belangenorganisaties bepalen het aanbod van woorden, maar hebben geen formele status.
• Persbureau en overheid bepalen het bereik: één stijlgidsbesluit telt zwaarder dan tien adviezen.
• Taalunie en Onze Taal bepalen de legitimiteit: zij maken van gebruik een ‘toegestane vorm’.
• Van Dale bepaalt de geschiedschrijving: wat er in de Dikke staat, is ‘officieel’ geworden, ook al was dat nooit de bedoeling.

Twee kanttekeningen tot slot. Ten eerste: een beschrijvende instantie die keuzes maakt, is daarmee niet onbetrouwbaar, maar wel verantwoordelijk – het debacle rond ‘transitiespijt’ laat zien dat Van Dale die verantwoordelijkheid liever niet neemt. Ten tweede: de laatste scheidsrechter is uiteindelijk niet de taal maar het recht. Het Britse Supreme Court oordeelde op 16 april 2025 in For Women Scotland v The Scottish Ministers dat ‘woman’ en ‘sex’ in de Equality Act 2010 het biologische geslacht betekenen, wat Cambridge Dictionary ook had toegevoegd. Een woordenboek kan twee betekenissen naast elkaar laten staan. Een rechter en een wetgever moeten kiezen – en de overheid die op 22 november 2022 ‘moeder’ en ‘vader’ liet staan, deed dat ook. Wie de woorden bepaalt, is dus de verkeerde vraag. De juiste vraag is wie de kosten van een woordkeuze draagt: de lezer die een brief niet meer begrijpt, de vrouw die zichzelf in een folder niet terugvindt, of de non-binaire persoon die in een nieuwsbericht verkeerd wordt aangeduid. Daarover gaan de instanties niet. Daarover gaan wij.