De letterbrij

LHBTIQIA+: de betekenis van de letters en hoe de brij groeide

Van ‘homo’ en ‘gay’ via LGB en LGBT naar lhbtiq+ en 2SLGBTQI+: hoe het acroniem letter voor letter ontstond, wie welke variant gebruikt en wat de groei zegt over belangenbundeling.

Redactie Letterbrij.nl
·
Gepubliceerd 28 augustus 2026
Illustratie bij: LHBTIQIA+: de betekenis van de letters en hoe de brij groeide

LHBTIQIA+: wie de betekenis van de letters wil kennen, kan ze in elk woordenlijstje opzoeken. Interessanter is de vraag die zelden wordt gesteld: waarom staan ze eigenlijk bij elkaar? Het acroniem is geen beschrijving van een groep die altijd al bestond, maar het verslag van een reeks onderhandelingen. Elke letter is er op een ander moment bij gekomen, om een andere reden en niet zonder gemor. Wie de volgorde leest als geschiedenis, ziet hoe een beweging zichzelf heeft samengesteld.

Voor er letters waren: homoseksueel en gay

Het acroniem begint, zoals zoveel in dit debat, met één woord dat een categorie schiep. De in Oostenrijk geboren Hongaarse schrijver Karl-Maria Kertbeny gebruikte homosexual voor het eerst in een brief van 6 mei 1868 en publiceerde in 1869 twee anonieme pamfletten tegen de Pruisische strafbepaling op seks tussen mannen (bron). Het was dus van meet af aan een politiek woord: bedoeld om een strafbaar gedrag om te zetten in een menselijke eigenschap waar je rechten aan kunt verbinden. Het eerste bekende gebruik in het Engels staat in de vertaling uit 1892 van Krafft-Ebings Psychopathia Sexualis door Charles Gilbert Chaddock (bron). Havelock Ellis noemde het in zijn Sexual Inversion (derde druk, 1927) taalkundig een ‘bastaardterm’ (vertaald), samengesteld uit Griekse en Latijnse elementen, maar vond de betekenis tamelijk helder en vrij van een gunstige of ongunstige bijklank (bron).

Het woord gay heeft een omgekeerde geschiedenis: het kwam niet uit de wetenschap, maar uit de eigen taal van de groep. Het gebruik voor homoseksualiteit is gedocumenteerd vanaf de jaren twintig van de twintigste eeuw en werd tegen het midden van die eeuw steeds gangbaarder; de vroegst gevonden vermelding van gay als naam die homoseksuelen zichzelf gaven, dateert van 1950 (bron). De essayist Edmund White merkte in 1980 op dat gay de andere woorden had verdrongen en dat het een van de weinige woorden was die niet uitdrukkelijk naar seksuele activiteit verwezen (bron). Dat is een motief dat in de hele geschiedenis van het acroniem terugkeert: de wens om een politieke identiteit te benoemen zonder over bed te praten.

Van ‘gay’ naar LGB: de L komt vooraan

In de jaren zeventig spraken activisten voluit van ‘gay and lesbian’ (bron). In de jaren tachtig kwam ‘lesbian’ ook in organisatienamen: de Amerikaanse National Gay Task Force uit 1973 heet sinds 1985 National Gay and Lesbian Task Force (bron). De gebruikelijke verklaring voor het feit dat de L vooraan staat, en niet de G, verwijst naar de aidscrisis: lesbische vrouwen verzorgden mannen met aids toen de reguliere zorg tekortschoot, en de eerste plaats zou een dank voor dat werk zijn. Zo staat het in de Nederlandstalige Wikipedia (bron); de Engelstalige noemt alleen dat LGBT door de L voorop een meer ‘feministische’ bijklank kan hebben dan GLBT.

De B volgde. De grote mars op Washington van 25 april 1993 heette voluit ‘March on Washington for Lesbian, Gay, and Bi Equal Rights and Liberation’ (bron). Volgens National Geographic raakte de afkorting LGB in de jaren negentig wijdverbreid. Belangrijk voor wat volgt: de L, de G en de B gaan alle drie over seksuele oriëntatie. Ze beschrijven op wie iemand valt. Dat maakte LGB intern coherent, hoe moeizaam de verhoudingen tussen de groepen ook waren.

De T erbij: LGBT in de jaren negentig

Het woord transgender gaat terug op de jaren zestig: de psychiater John Oliven schreef in 1965 over ‘transgenderism’ en Virginia Prince, een van degenen die de term populair maakten, gebruikte in 1969 ‘transgenderal’. Zijn huidige betekenis als koepelterm kreeg het in de jaren negentig (bron). In diezelfde jaren kwam de afkorting met de T erbij in opmars (bron). Dat was een andere stap dan de toevoeging van de B, want de T gaat niet over oriëntatie maar over genderidentiteit: niet op wie je valt, maar wie je bent. Het acroniem kreeg daarmee twee soorten categorieën onder één dak. Dat zou de blijvende breuklijn van de letterbrij worden; wie daar meer over wil lezen, vindt het debat uitgewerkt in het artikel over de T en de rest.

Hoe laat die aansluiting op sommige plekken kwam, laat het Britse Stonewall zien. Die organisatie, opgericht in 1989 en genoemd naar de rellen van 1969, behartigde ruim een kwarteeuw uitsluitend de belangen van lesbische, homoseksuele en biseksuele mensen. Pas in februari 2015 kondigde Stonewall onder directeur Ruth Hunt aan ook voor transgender personen te gaan opkomen, na een half jaar gesprekken met meer dan zevenhonderd transgender personen en met excuses aan hen voor de schade die de organisatie had veroorzaakt (bron); Stonewall zelf schrijft dat het in 2015 zijn werkterrein verbreedde tot ‘de hele lhbt-gemeenschap’ (vertaald; bron). De T stond dus al twintig jaar in het acroniem toen deze Britse belangenclub hem feitelijk ging vertegenwoordigen.

Q, I, A en de plus

In de jaren negentig keerde ook queer terug, een scheldwoord dat activisten bewust heroverden als verzamelnaam voor iedereen die zich niet in vaste hokjes wilde laten plaatsen (bron). De Q heeft daardoor een dubbelzinnige rol in het acroniem: ze is tegelijk een extra letter en een kritiek op het idee van letters. De Q wordt ook gelezen als ‘questioning’, en sommige lange varianten nemen beide Q’s op.

De I van intersekse kwam uit een andere hoek. Intersekse gaat niet over oriëntatie en niet over identiteit, maar over lichamelijke geslachtskenmerken; de Canadese overheid zegt het in haar woordenlijst zo: de I ‘betrekt geslachtskenmerken, naast seksuele oriëntatie, genderidentiteit en genderexpressie’ (vertaald; bron). Sommige intersekse-activisten en -organisaties hebben de opname bekritiseerd, omdat die afleidt van specifiek intersekse-kwesties zoals onvrijwillige medische ingrepen (bron). De A van aseksueel voegt een oriëntatie toe die juist het ontbreken van aantrekking beschrijft.

En dan de plus. Dat teken is het eerlijkste onderdeel van het acroniem, want het geeft toe dat de lijst nooit af is. Op rijksoverheid.nl staat het nuchter: ‘De + staat voor andere vormen die niet cisgender of heteroseksueel zijn’ (bron). Taalkundig is de plus een open einde; politiek is het een belofte dat niemand hoeft te vechten voor een eigen letter. Dat de belofte niet altijd wordt vertrouwd, bewijzen de steeds langere varianten die er toch bij blijven komen. Wie de afzonderlijke letters precies wil hebben uitgelegd, kan terecht bij de afkortingenlijst van zustersite Alfabetbende; hier gaat het om het geheel.

2S: Canada zet een letter vóór de L

Canada laat zien dat de volgorde nog steeds beweegt. De federale overheid lanceerde op 28 augustus 2022 het Federal 2SLGBTQI+ Action Plan (bron), met ‘2S’ (Two-Spirit) helemaal vooraan. De woordenlijst van de Canadese overheid verklaart de plaatsing uitdrukkelijk: 2S staat ‘vooraan, en erkent Two-Spirit-mensen als de eerste 2SLGBTQI+-gemeenschappen’ (vertaald; bron). Hier wordt de volgorde van het acroniem openlijk ingezet als historische genoegdoening. Dat lijkt op wat volgens de gangbare verklaring eerder met de L gebeurde, maar nu met een beleidsstuk erbij.

De Nederlandse volgorde: LHBT en de letter die ontbreekt

Het Nederlands volgt de Engelse volgorde, met één verschil in het alfabet zelf: wij hebben geen G. In het Nederlands heet de homoseksuele man ‘homo’, dus LGBT werd LHBT: lesbisch, homoseksueel, biseksueel, transgender. Volgens de Nederlandstalige Wikipedia verenigde de homobeweging zich halverwege de jaren negentig met biseksuelen, wat de afkorting LHB opleverde, en kwam de T er pas in de jaren 2000 bij (bron).

Dat de L vooraan staat, was in Nederland niet de enige variant. Het Amsterdamse archief IHLIA werd in 2009 nog omschreven als het grootste ‘HLBT (Homo / Lesbisch / Bi / Transgender) archief en informatiecentrum van Nederland en Europa’ (bron). In Vlaanderen ging men een heel andere kant op. Ruud Van Den Bussche, toen bestuurslid van de Federatie Werkgroepen Homoseksualiteit (nu çavaria), zou rond 1992–1993 het samentrekkingswoord holebi hebben bedacht: homo, lesbisch, bi. Dat woord deed in de jaren negentig zijn intrede in Vlaanderen, maar heeft geen T; Vlamingen spreken daarom vaak van ‘holebi’s en transgenders’ (bron), waarmee de twee soorten categorieën taalkundig gescheiden blijven die het Nederlandse LHBT juist samenvoegt.

Ook in de spelling wijkt Nederland af. Waar het Engels LGBT met hoofdletters schrijft, kiezen de Woordenlijst Nederlandse Taal, Van Dale en de Rijksoverheid voor kleine letters: lhbti, lhbtiq+. Taaladvies.net geeft de reden: het zijn afkortingen van gewone woorden en niet van eigennamen (bron). Hoe dat soort besluiten tot stand komt, en wie er eigenlijk over gaat, beschrijft het cornerstone-artikel over Van Dale, Taalunie en ANP.

Wie gebruikt welke variant?

Er is geen instantie die het acroniem vaststelt. Elke organisatie kiest haar eigen letters, en die keuzes zeggen iets over haar achterban en haar politieke positie. Een overzicht van de belangrijkste spelers, met de stand van najaar 2026:

  • Rijksoverheid: lhbtiq+. De Emancipatienota 2022–2025 van minister Dijkgraaf (18 november 2022) spreekt van ‘lhbtiq+ personen’ (bron). Bij een Kamerbrief van 10 december 2025 staat op rijksoverheid.nl: ‘Lhbtiq+ staat voor Lesbische vrouwen, homoseksuele mannen, bi+ personen, transgender personen, intersekse personen en queer personen. De + staat voor andere vormen die niet cisgender of heteroseksueel zijn.’ De brief zelf rekent onder de plus ook mensen die non-binair of aseksueel zijn (bron).
  • COC Nederland: lhbti+. Het COC, opgericht in 1946, noemt zichzelf de oudste nog bestaande lhbti+-belangenorganisatie ter wereld en zet zich naar eigen zeggen in voor ‘gelijke rechten van lhbti+ personen’ (bron).
  • CBS: LHBTQIA. Het statistiekbureau meldde op 11 oktober 2024 dat 18 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder, ongeveer 2,7 miljoen mensen, ‘LHBTQIA’ is: lesbisch, homoseksueel, bi-plus, transgender, queer, intersekse en aseksueel (bron). Met hoofdletters en zonder plus.
  • Europese Unie: LGBTIQ. De Europese Commissie presenteerde op 12 november 2020 haar eerste ‘LGBTIQ Equality Strategy 2020–2025’. De opvolger voor 2026–2030, aangenomen in oktober 2025, voegt de plus toe: ‘lesbian, gay, bisexual, trans, non-binary, intersex and queer (LGBTIQ+)’ (bron).
  • Canada: 2SLGBTQI+. Sinds het actieplan van augustus 2022, met Two-Spirit vooraan.

Vijf instanties, vijf varianten. Wie een tekst over dit onderwerp schrijft, maakt dus altijd een keuze, ook als hij denkt alleen maar een afkorting over te nemen. Dat is een van de redenen waarom deze site een aparte rubriek over de letterbrij heeft.

De kritiek: letterbrij, ook van binnenuit

Lange varianten worden in het Engels wel spottend ‘alphabet soup’ genoemd (bron); het Nederlandse ‘letterbrij’ drukt hetzelfde uit. Dat soort kritiek is goedkoop en zegt vooral iets over wie er niet in voorkomt. Interessanter is de kritiek van mensen die wél een letter hebben.

Ten eerste is er de praktische klacht. De VPRO vroeg zich in 2021 hardop af: ‘Hou je het nog bij, die lange afkorting van seksuele geaardheden en genderidentiteiten?’ en noteerde dat LHBT inmiddels was uitgegroeid tot LHBTQIA+ ‘of zelfs LHBTQQIP2SA’ (bron). De Amerikaanse National Academies of Sciences, Engineering and Medicine schreven in een rapport uit 2020, zoals National Geographic het aanhaalt: ‘Geen enkele term is perfect of perfect inclusief’ (vertaald; bron).

Ten tweede is er de principiële klacht dat de letters niet bij elkaar horen. Die klacht kreeg in november 2015 een naam toen een anonieme petitie op Change.org onder de titel ‘Drop the T’ Amerikaanse organisaties als de Human Rights Campaign, GLAAD en Lambda Legal vroeg de transgendergemeenschap niet langer te vertegenwoordigen, met het argument: ‘LGB gaat over seksuele oriëntatie, trans gaat over genderidentiteit’ (vertaald; bron). Vier jaar later, in 2019, werd in het Verenigd Koninkrijk LGB Alliance opgericht (bron). Beide worden in het vervolgartikel besproken; hier volstaat de constatering dat de kritiek niet alleen van conservatieve buitenstaanders komt, maar ook van lesbische vrouwen en homomannen die vinden dat hun belang in het grote geheel verdwijnt.

Ten derde is er het ongemak van wie het acroniem verdedigt én er last van heeft. Schrijver Tobi Lakmaker zei het in september 2025 tegen de VPRO zo: ‘De term LHBTQIA+ vind ik heel zinvol, maar ook best ongemakkelijk’ (bron). Waardevol voor wie erkenning zoekt, zoals een intersekse persoon; ‘bijna overbodig geworden’ voor de mensen die ‘gewoon gay zijn’. Lakmaker voegde eraan toe dat je aan de lange rij letters ziet ‘hoe krom het eigenlijk is’ dat zoveel identiteiten moeten wijken voor één norm. Dat is misschien de scherpste verdediging die er bestaat: het acroniem is lelijk omdat de werkelijkheid het heeft gemaakt.

Wat de groei van het acroniem zegt over belangenbundeling

Zet de letters op een rij en je ziet drie verschillende dingen door elkaar lopen. L, H, B en A beschrijven een seksuele oriëntatie. T en de non-binaire plus beschrijven een genderidentiteit. I beschrijft een lichaam. Dat zijn drie categorieën die logisch weinig met elkaar te maken hebben; wie het verschil tussen geslacht en gender nog eens scherp wil hebben, kan terecht bij geslachtofgender.nl. Wat ze bindt is geen gedeelde eigenschap, maar een gedeelde ervaring: afwijken van de norm van de heteroseksuele meerderheid, en daar last van hebben.

Dat is de kern van wat een acroniem als dit doet. Het is geen woord maar een coalitie. Elke letter die erbij komt, brengt een achterban mee en krijgt in ruil toegang tot een beweging met geld, geschiedenis en een vaste plek aan de overlegtafel. De Nederlandse Emancipatienota gaat over de emancipatie van ‘vrouwen en lhbtiq+ personen’; Kamerbrieven volgen de afkorting. Wie een letter heeft, bestaat voor het beleid. Dat verklaart waarom de groei maar één kant op gaat: een letter erbij kost de bestaande leden niets, een letter eraf kost een hele groep haar erkenning.

Het verklaart ook de spanningen. Een coalitie houdt stand zolang de leden geloven dat ze samen sterker zijn dan apart. Zodra één groep vindt dat de agenda van een andere letter haar eigen belang schaadt, wordt het acroniem van verbindingsteken een strijdtoneel. In Nederland werkt het COC naar eigen zeggen nauw samen met Transgender Netwerk Nederland, NNID en Bi+ Nederland (bron). In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten is de strijd openlijk gevoerd, zoals de petitie en LGB Alliance laten zien. De letters zijn dezelfde; de bundel is dat niet.

Een laatste observatie is taalkundig. Een acroniem dat tien tekens lang is en eindigt op een plusteken, wordt in de praktijk niet meer uitgesproken maar vervangen. ‘Queer’, ‘de regenbooggemeenschap’, ‘de gemeenschap’: de letterbrij roept haar eigen koepelwoorden op, en die koepelwoorden hebben precies het probleem dat het acroniem probeerde op te lossen. Ze laten verschillen weg. De cirkel is daarmee rond: begonnen bij één woord voor iedereen, via steeds meer letters, terug bij één woord voor iedereen. Hoe dat soort nieuwe woorden ontstaat en gangbaar wordt, beschrijft het artikel over cisgender, non-binair en deadnamen.

Weging

De geschiedenis van LHBTIQIA+ is geen verhaal van groeiende inclusie zonder meer, en ook geen verhaal van ontspoorde identiteitspolitiek zonder meer. Het is de geschiedenis van een politieke bundeling die zich in taal heeft vastgelegd, letter voor letter, met per letter een eigen reden en een eigen prijs. Wie de afkorting gebruikt, doet mee aan die bundeling; wie een variant kiest, kiest partij, of hij wil of niet. Het minste wat een zorgvuldige schrijver kan doen, is weten welke keuze hij maakt. Dat de officiële Nederlandse spelling de afkorting met kleine letters schrijft, helpt daarbij een beetje: lhbtiq+ is een gewoon woord geworden, en gewone woorden mag je bevragen.

Bronnen

  1. Wikipedia EN (geraadpleegd 2026). Lemma’s ‘Karl Maria Kertbeny’, ‘Terminology of homosexuality’, ‘Gay’, ‘LGBTQ (term)’, ‘Transgender’, ‘Intersex and LGBTQ’ en ‘LGB Alliance’. Havelock Ellis (1927). Studies in the Psychology of Sex, deel 2: Sexual Inversion, derde druk. gutenberg.org.
  2. National Geographic (19 oktober 2021). From LGBT to LGBTQIA+: the evolving recognition of identity. nationalgeographic.com.
  3. Stonewall (z.j.). Our history. stonewall.org.uk. Star Observer (17 februari 2015). Stonewall UK to start campaigning for trans* rights. starobserver.com.au. PinkNews (7 november 2015). Campaigners attack ‘outrageous’ petition to drop ‘T’ from ‘LGBT’. thepinknews.com.
  4. Government of Canada / Women and Gender Equality Canada (2022). Federal 2SLGBTQI+ Action Plan (28 augustus 2022) en 2SLGBTQI+ Glossary. canada.ca.
  5. Ministerie van Justitie en Veiligheid (10 december 2025). Kamerbrief versterkte aanpak lhbtiq+ veiligheid 2026–2029; Ministerie van OCW (18 november 2022). Emancipatienota 2022–2025. rijksoverheid.nl.
  6. Centraal Bureau voor de Statistiek (11 oktober 2024). Nederland telt 2,7 miljoen LHBTQIA personen. cbs.nl.
  7. Europese Commissie (12 november 2020). Union of Equality: LGBTIQ Equality Strategy 2020–2025, COM(2020) 698; LGBTIQ+ Equality Strategy 2026–2030 (oktober 2025). commission.europa.eu.
  8. VPRO (4 juni 2021). LHBTQIA+, meer dan een afkorting; VPRO De roze revolutie (10 september 2025). Tobi: ‘De term LHBTQIA+ is zinvol en ongemakkelijk’. vpro.nl. Wikipedia NL, lemma’s ‘Lhbti’ en ‘Holebi’. Taaladvies.net, lhbt / lgbt / lhbti. COC Nederland, Over ons. coc.nl.

Redactie Letterbrij.nl

Onafhankelijke redactie die de woorden van het genderdebat lexicografisch en historisch ontleedt, met eerste vindplaatsen, woordenboeken en stijlgidsen als bron. Over woorden, niet over mensen. Laatst bijgewerkt op 28 augustus 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over De letterbrij