Queer: van scheldwoord tot parapluterm en terug
Hoe een Engels woord voor 'vreemd' een homoscheldwoord werd, in 1990 als geuzennaam werd teruggepakt en uiteindelijk de overkoepelende Q van LHBTIQIA+ werd.

Geen woord uit het genderdebat draagt zoveel tegenstrijdigheid in zich als queer. Het begon als een onschuldig bijvoeglijk naamwoord voor iets vreemds of excentriek, werd in de twintigste eeuw een scheldwoord waarmee homoseksuele mannen werden vernederd, dook in 1990 op als strijdkreet van activisten die de belediging met opzet overnamen, veroverde kort daarna de universiteit als queer theory, en eindigde als de Q van LHBTIQIA+, een parapluterm die bijna niemand meer lijkt uit te sluiten. Maar de cirkel is niet rond. Steeds vaker klinkt de vraag of queer, juist door die rekbaarheid, zijn scherpte en daarmee zijn nut verliest, en of het woord voor sommigen nog altijd aanvoelt als wat het ooit was: een belediging.
Scheef, excentriek, gek: de oudste betekenis
Volgens de Oxford English Dictionary is queer als bijvoeglijk naamwoord in het Engels te traceren tot voor 1513, in werk van de Schotse dichter William Dunbar, met de betekenis vreemd, eigenaardig, excentriek. De herkomst is onzeker, maar de OED noemt als mogelijke bron het Duitse quer, dat dwars, schuin of haaks betekent, een woord dat ook in het Nederlandse dwars en het Duitse Querdenker meeklinkt. Eeuwenlang had queer niets met seksualiteit of gender te maken. Het woord werd gebruikt voor alles wat niet in het gangbare patroon paste, van een vreemde gewoonte tot, in het Engelse boevenjargon van de achttiende en negentiende eeuw, vals geld en bedrog. Iets queeren betekende destijds simpelweg: verzieken of ruïneren. Pas rond de eeuwwisseling naar de twintigste eeuw verschuift de betekenis richting mensen en hun seksuele geaardheid.
Van karaktertrek naar scheldwoord voor mannen
Taaladvies.net, het gezamenlijke taaladviesorgaan van de Taalunie en Genootschap Onze Taal, dateert de volgende stap op de vroege twintigste eeuw: queer werd toen in het Engels vooral een scheldwoord voor homoseksuele mannen en voor mannen die zich volgens de omgeving te vrouwelijk gedroegen. Het Algemeen Nederlands Woordenboek, het actuele woordenboek van het Instituut voor de Nederlandse Taal, bevestigt dat ook het Nederlands deze oudere betekenis kende: queer als homoseksueel, een gebruik dat het woordenboek inmiddels omschrijft als zeldzaam en vaak beledigend. Het woord functioneerde dus precies zoals veel scheldwoorden voor minderheden functioneren: van buitenaf opgelegd, bedoeld om te kleineren, en vaak genoeg ook gebruikt in combinatie met geweld of uitsluiting. Wie destijds queer werd genoemd, had daar zelf part noch deel aan.
Terugpakken: Queer Nation en de jaren negentig
Die vernedering werd vanaf de jaren tachtig doelbewust omgedraaid. Taaladvies.net beschrijft hoe homoseksuele gemeenschappen het woord vanaf dat decennium zelf gingen gebruiken, als geuzennaam. Het meest zichtbare keerpunt kwam in juni 1990, toen de actiegroep Queer Nation tijdens de New York Pride-parade vijftienduizend exemplaren verspreidde van het pamflet Queers Read This. De keuze voor queer in plaats van het vrolijkere gay was opzettelijk: waar gay verwees naar blijheid, moest queer de woede overbrengen over aidsbeleid, politiegeweld en verwaarlozing door de staat, en tegelijk iedereen omvatten die buiten de heteronormatieve mainstream viel, ongeacht de precieze seksuele oriëntatie of genderidentiteit. Een belediging werd zo met opzet tot wapen gemaakt, in de hoop dat herhaald, trots gebruik de angel eruit zou halen.
De universiteit neemt het woord over: queer theory
Diezelfde maanden ontstond ook de academische variant. In februari 1990 organiseerde filmwetenschapper Teresa de Lauretis aan de University of California, Santa Cruz een conferentie die zij queer theory noemde, een term die ze naar eigen zeggen koos om afstand te nemen van de bestaande vakgebieden lesbian and gay studies. De bijdragen verschenen in 1991 als themanummer van het tijdschrift differences: A Journal of Feminist Cultural Studies. In dat vakgebied werd queer al snel ook een werkwoord: iets queeren betekent in de literatuurwetenschap een tekst, een categorie of een instituut tegen de draad in lezen, op zoek naar wat buiten de vaste hokjes man, vrouw, hetero en homo valt. Opmerkelijk genoeg distantieerde De Lauretis zich enkele jaren later alweer van haar eigen vondst: de term was volgens haar inmiddels overgenomen door precies de academische en uitgeverijmachinerie waar queer theory zich oorspronkelijk tegen afzette. Het is een patroon dat bij queer blijft terugkeren, van scherp verzet naar gevestigd jargon, telkens opnieuw.
Een parapluterm voor wie in geen vakje past
In het Nederlands is queer een relatief jonge ontlening. Het Woordenboek van Nieuwe Woorden van het Instituut voor de Nederlandse Taal dateert de eerste vindplaats van de huidige, bredere betekenis op 2014 en illustreert de opmars met citaten uit de kwaliteitsmedia: Brainwash gebruikte het al in 2018, OneWorld schreef in 2020 over queerness als verzet tegen heteronormativiteit, het AD noemde queer datzelfde jaar de nieuwe aanduiding voor lesbiennes, homo's, biseksuelen en transgenders, en Trouw constateerde in 2021 dat bijna niemand zich nog lesbisch noemt nu gay, queer en genderdivers voorhanden zijn. Het Algemeen Nederlands Woordenboek omschrijft deze nieuwere betekenis als: zich qua seksuele voorkeur of genderidentiteit niet in bepaalde categorieën plaatsend, zich afzettend tegen heteronormativiteit. In de praktijk wordt queer vandaag gebruikt voor:
- mensen die niet heteroseksueel zijn
- mensen die niet cisgender zijn
- mensen die hun identiteit bewust niet willen vastleggen in een van de bestaande hokjes
- mensen die zich, los van hun eigen geaardheid, politiek willen afzetten tegen heteronormativiteit
Taaladvies.net adviseerde in december 2024 om queer bij voorkeur als bijvoeglijk naamwoord te gebruiken, zoals in queer personen, en niet als op zichzelf staand zelfstandig naamwoord zoals queers. Het argument is grammaticaal én inhoudelijk: een bijvoeglijk naamwoord benoemt één eigenschap van iemand, terwijl een zelfstandig naamwoord iemand tot die ene eigenschap kan herleiden.
Queer in Nederlandse media en beleid
Diezelfde voorkeur voor queer als bijvoeglijk naamwoord is terug te vinden in de taalrichtlijnen die persbureau ANP hanteert voor berichtgeving over LHBTIQIA+ onderwerpen: geslacht of seksuele oriëntatie alleen noemen als het relevant is voor het verhaal, en iemand liever queer persoon dan een queer noemen. Dat is een voorzichtige, grammaticale correctie, geen verbod: de richtlijnen van ANP en de adviezen van Taaladvies.net bevelen aan, ze schrijven niet dwingend voor. Andere Nederlandse media en voorlichtingsorganisaties volgen een vergelijkbare lijn, en benadrukken vooral dat het woord zelf, anders dan vijftig jaar geleden, niet langer als belediging is bedoeld wanneer iemand het over zichzelf gebruikt.
De tweede letter: queer in het letterwoord
Door die overkoepelende betekenis verdween queer niet uit beeld, maar schoof juist op naar het hart van het letterwoord LHBTIQIA+, waar de Q voor queer staat, en bij sommige, langere varianten een tweede Q wordt toegevoegd voor questioning: mensen die nog onderzoeken hoe ze hun oriëntatie of identiteit zouden noemen. Wie de volledige geschiedenis van alle letters in die steeds langer wordende rij wil nalezen, vindt een uitgebreid overzicht op de hub van De letterbrij. Queer is daarmee een zeldzaamheid: een woord dat zowel een eigen, zelfstandige identiteit kan aanduiden als de koepel waaronder alle andere identiteiten in het letterwoord samenkomen.
Terug naar scheldwoord? Weerstand tegen het label
Die dubbele rol wringt. Journalistieke taalrubrieken, zoals de Language Corner van de Columbia Journalism Review, signaleren al langer een generatiekloof: wie als homoseksueel is opgegroeid in een tijd waarin queer vooral als belediging klonk, herkent zich lang niet altijd in de term, ook niet nu die als geuzennaam wordt gepresenteerd. Voor hen blijft queer in de eerste plaats het woord waarmee ze werden nageroepen, en voelt zelfbenoeming door anderen als een overname van iets persoonlijks. Tegelijk bestaat er een tegengestelde zorg, vooral in academische kring, dezelfde zorg die Teresa de Lauretis destijds bewoog: een woord dat is bedoeld om vaste categorieën juist open te breken, wordt zodra het door woordenboeken, overheden, universiteiten en persbureaus wordt vastgelegd, zelf weer een vaste categorie. Een parapluterm die letterlijk alles dekt, dekt daarmee ook steeds minder scherp iets af. Dat queer intussen is opgenomen in het Algemeen Nederlands Woordenboek en het Woordenboek van Nieuwe Woorden, en dat de Dikke Van Dale in de zestiende editie van 2022 al vergelijkbare woorden als non-binair, transactivisme en regenbooggemeenschap aan het bestand toevoegde, laat zien hoe snel een woord dat ooit als vuistslag was bedoeld, kan landen als neutrale, geïnstitutionaliseerde term. Of dat verlies of winst is, hangt af van wie je het vraagt: de activist die het woord terugpakte, de wetenschapper die het weer losliet, of de oudere homoseksueel voor wie het nooit een geuzennaam is geworden. Meer van dat soort woordgeschiedenissen uit het genderdebat staat verzameld in de artikelenlijst van deze site.
Bronnen
- Oxford English Dictionary, lemma 'queer, adj.¹', oed.com.
- Taaladvies.net (Taalunie & Genootschap Onze Taal), 'Queers / queer personen', december 2024.
- Algemeen Nederlands Woordenboek, Instituut voor de Nederlandse Taal, lemma 'queer'.
- Woordenboek van Nieuwe Woorden, Instituut voor de Nederlandse Taal, lemma 'queer' (eerste vindplaats 2014).
- Teresa de Lauretis, 'Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities', differences: A Journal of Feminist Cultural Studies, vol. 3, nr. 2, 1991.
- Queer Nation, 'Queers Read This', pamflet verspreid tijdens de New York Pride-parade, juni 1990.
- Columbia Journalism Review, Language Corner, 'How the word queer was adopted by the LGBTQ community'.
- Van Dale, Groot Woordenboek van de Nederlandse Taal, 16e editie, 2022.
Redactie Letterbrij.nl
Onafhankelijke redactie die de woorden van het genderdebat lexicografisch en historisch ontleedt, met eerste vindplaatsen, woordenboeken en stijlgidsen als bron. Over woorden, niet over mensen. Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026.
Veelgestelde vragen
Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.
Meer over De letterbrij

LGB Alliance en ‘Drop the T’: wanneer de letters elkaar loslaten
Van de petitie ‘Drop the T’ (2015) tot LGB Alliance (2019) en de BBC-rel van 2021: waarom de belangen in de letterbrij niet altijd samenvallen en hoe COC en co. de eenheid verdedigen.

LHBTIQIA+: de betekenis van de letters en hoe de brij groeide
Van ‘homo’ en ‘gay’ via LGB en LGBT naar lhbtiq+ en 2SLGBTQI+: hoe het acroniem letter voor letter ontstond, wie welke variant gebruikt en wat de groei zegt over belangenbundeling.
