Inclusieve taal bij overheid en zorg: van 'Beste reizigers' tot 'mensen met een baarmoeder'
Wat de overheid en de zorg aan inclusieve taal invoerden – de X in het paspoort, aanspreekvormen, zorgfolders – met bron en datum, en wat de kritiek waard is.

Inclusieve taal bij de overheid kwam in Nederland in 2017 niet met een wet in het nieuws, maar met een omroepbericht in de trein en een tipblad voor Amsterdamse ambtenaren. Sindsdien duiken steeds nieuwe formuleringen op: een ‘X’ in het paspoort, ‘mensen met een baarmoeder’ in een RIVM-folder, ‘cisgender mannen/vrouwen’ in een ministeriële woordenlijst. Sommige verhalen die erover rondgaan kloppen niet – ‘ouder 1 en ouder 2’ is er zo een. Dit artikel zet de feiten op een rij, met datum en bron, en weegt de kritiek: is deze taal begrijpelijk, en wat gebeurt er met het woord ‘vrouw’?
Wat de overheid onder inclusieve taal verstaat
Twee lijnen lopen door elkaar. De eerste is genderneutraliteit: geen geslacht vragen of noemen als dat niet nodig is. Het regeerakkoord van Rutte III (oktober 2017) bepaalde: "Onnodige geslachtsregistratie wordt waar mogelijk beperkt" (bron). Volgens de NOS ging het bijvoorbeeld om brieven van de gemeente over de afvalstoffenheffing of de WOZ-waarde (bron). Voor wetgeving geldt daarnaast Aanwijzing 3.8 van de Aanwijzingen voor de regelgeving, die genderneutrale persoonsaanduidingen voorschrijft waar dat mogelijk is (bron). De tweede lijn is begrijpelijkheid. Op 31 oktober 2018 lanceerden het ministerie van Binnenlandse Zaken en de Taalunie de campagne Direct Duidelijk, die overheidsinstellingen wil stimuleren en helpen om begrijpelijk te communiceren (bron). Beide lijnen zijn officieel beleid. Dat ze kunnen botsen, bleek pas later.
‘Ouder 1 en ouder 2’: een Frans amendement, geen Nederlands beleid
Het hardnekkigste verhaal over inclusieve overheidstaal is dat ‘vader’ en ‘moeder’ op Nederlandse formulieren zijn vervangen door ‘ouder 1’ en ‘ouder 2’. Wij hebben daar geen landelijk besluit voor gevonden, ook niet rond DigiD of de Belastingdienst. Zo’n stap is wel in Frankrijk gezet: op 12 februari 2019 nam de Assemblée nationale in eerste lezing een amendement aan op de onderwijswet, volgens welk elk administratief schoolformulier voor ouders een ‘parent 1’ en een ‘parent 2’ vermeldt (bron). De rapporteur betwijfelde of de vermelding op formulieren een zaak van de wetgever is en adviseerde daarom negatief; minister Blanquer sloot zich bij dat advies aan (bron). In Nederland lag de vraag wel op tafel, maar het antwoord was nee. Nadat Kamerlid Van Ginneken (D66) in maart 2022 had gevraagd het Burgerlijk Wetboek genderinclusief te maken, schreef minister voor Rechtsbescherming Weerwind op 22 november 2022: "Ik acht het daarom niet wenselijk en niet proportioneel om het afstammingsrecht te herijken en de aanduidingen ‘moeder’ en ‘vader’ te veranderen in de aanduiding ‘ouder’." Wel bereidde hij een wijziging van het Besluit burgerlijke stand voor waardoor een transgender man die bevalt op de geboorteakte kan worden aangeduid als "ouder uit wie het kind is geboren".
Het onderwerp is daarmee niet van tafel. De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken vroeg in 2022, in haar zienswijze op het amendement over de ‘X’, "specifieke aandacht" voor de binaire indeling vader/moeder (bron). Maar een landelijke regel die ‘vader’ en ‘moeder’ vervangt, hebben wij niet gevonden. Wie beweert dat ‘de overheid’ vader en moeder heeft afgeschaft, heeft Frankrijk en Nederland door elkaar gehaald.
De ‘X’ in het paspoort: van één rechtszaak naar een inventarisatie
Op 28 mei 2018 oordeelde de rechtbank Limburg (ECLI:NL:RBLIM:2018:4931) dat de geboorteakte van Leonne Zeegers moest vermelden dat het geslacht niet kon worden vastgesteld. De rechtbank sprak van een maatschappelijke erkenning en "in ieder geval een trend naar" juridische erkenning van een "neutrale geslachtelijke identiteit". In oktober 2018 kreeg Zeegers als eerste Nederlander een paspoort met een X. Het kabinet hield de boot af: staatssecretaris Knops (BZK) zag er in januari 2019 van af de wet aan te passen en volgde het advies van een commissie van het ministerie van Justitie om "de ontwikkelingen op dit terrein, ook internationaal, af te wachten" (bron). Wie een X wilde, moest naar de rechter – en dat gebeurde ook: de brief van minister Weerwind van 7 juli 2023 noemt ruim tien rechtbankuitspraken uit 2019 tot en met 2022.
Op 30 november 2021 diende Van Ginneken een amendement in op de wijziging van de Transgenderwet om de X zonder rechter mogelijk te maken. De Raad van State adviseerde op 6 april 2022 dat zoiets een eigen wetsvoorstel vergt; het amendement werd ingetrokken. De Hoge Raad weigerde op 4 maart 2022 prejudiciële vragen te beantwoorden omdat wetgeving in voorbereiding was. Weerwinds inventarisatie van juli 2023 laat de omvang zien: volgens Rutgers overweegt 6,4 procent van de Nederlanders van zestien jaar en ouder (omgerekend 875.000 tot ruim een miljoen mensen) een X als dat via de gemeente kan, terwijl de Basisregistratie Personen op 1 november 2022 welgeteld 43 in Nederland geboren ingezetenen met geslacht ‘onbekend’ telde. De brief meldt ook dat de overheid de X-equivalenten van "man", "vrouw", "echtgenoot", "echtgenote", "weduwe", "weduwnaar", "broer" en "zus" moet regelen en dat uitvoerders tussen enkele weken en meer dan vijf jaar nodig hebben om hun systemen aan te passen. Op 12 september 2023 verklaarde de Tweede Kamer het wetsvoorstel tot wijziging van de Transgenderwet, waarbij het amendement was ingediend, controversieel; op 13 januari 2026 is dat wetsvoorstel ingetrokken (bron). Het verschil tussen geslacht en genderidentiteit dat hier onder ligt, legt zustersite geslachtofgender.nl uit.
Genderneutrale aanspreekvormen: Amsterdam en NS, zomer 2017
Op 26 juli 2017 werd bekend dat de afdeling Diversiteit van de gemeente Amsterdam een gids met ‘regenboogtaaltips’ voor ambtenaren had opgesteld, met de tip om in sommige gevallen ‘beste Amsterdammers’ of ‘geachte aanwezigen’ te gebruiken in plaats van ‘dames en heren’. Het was een advies, geen verbod – "We gaan niets verbieden", zei een woordvoerster. Twee dagen later kondigde NS aan ‘Dames en heren’ te vervangen door ‘Beste reizigers’, ingaand 10 december 2017, in zo’n 24.000 automatische omroepberichten per dag en 70.000 stationsomroepen per week. Een NOS-rondgang langs 150 gemeenten in augustus 2017 liet zien dat 21 gemeenten op formulieren al zo min mogelijk naar geslacht vroegen en 45 dat overwogen; Oss, Enschede, Arnhem en Veenendaal hadden genderneutrale toiletten in het gemeentehuis. Rotterdam: "De keuze van Amsterdam heeft ons natuurlijk aan het denken gezet. Maar overgaan tot concrete aanpassingen doen we nog niet." Welke voornaamwoorden daarbij horen, en wie die koos, staat in het artikel over die en hen.
Zorgcommunicatie: ‘mensen met een baarmoeder’
De scherpste voorbeelden komen uit de zorg, omdat daar het lichaam zelf het onderwerp is. In het Verenigd Koninkrijk schrijft de NHS op haar pagina over het baarmoederhalsonderzoek: "All women aged 25 to 64 are invited for cervical screening every 5 years. Everyone with a cervix should be offered screening." In februari 2021 presenteerde Brighton and Sussex University Hospitals NHS Trust wat het zelf de eerste Britse klinische en taalrichtlijnen voor trans en non-binaire mensen in de geboortezorg noemde: naast ‘breastfeeding’ ook ‘chestfeeding’, naast ‘mother’ ook ‘birthing parent’ – met de uitdrukkelijke toevoeging dat personeel woorden als ‘woman’ niet hoefde te schrappen (bron). In september 2021 zette The Lancet op zijn omslag dat "the anatomy and physiology of bodies with vaginas have been neglected"; hoofdredacteur Richard Horton bood excuses aan omdat het blad, in zijn woorden, de indruk had gewekt vrouwen te ontmenselijken en te marginaliseren. In januari 2023 kregen ook NHS Borders en Public Health Scotland kritiek op berichten op sociale media die zich richtten tot "anyone with a cervix"; de groep For Women Scotland stelde dat vrouwen die het Engels niet als eerste taal hebben, mogelijk niet begrijpen dat zo’n oproep voor hen bedoeld is (bron).
Nederland heeft zijn eigen voorbeeld, en het is officieel. De RIVM-folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’ (juli 2022), gemaakt met Bevolkingsonderzoek Nederland, Transgender Netwerk Nederland en Transvisie, stelt: "Alle mensen met een baarmoeder van 30 tot en met 60 jaar komen in aanmerking voor het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker." Over het borstonderzoek staat er: "Alle personen van 50 t/m 75 jaar met borstweefsel komen in aanmerking voor het bevolkingsonderzoek borstkanker." De folder legt ook uit dat wie als ‘m’ of ‘o/x’ geregistreerd staat geen automatische uitnodiging krijgt en zich zelf kan aanmelden (bron). De algemene informatie van het RIVM over het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker spreekt overigens van ‘vrouwen’ (bron); de inclusieve formulering is voor een specifieke doelgroep geschreven. Dat is een verschil met de Britse NHS, waar ‘everyone with a cervix’ in de algemene publieksinformatie zelf staat. Hoe belangenorganisaties in dit soort overleg aan tafel komen, documenteert genderlobby.nl.
De handreikingen van het Rijk
Een rijksbrede, bindende handreiking voor genderinclusieve communicatie hebben wij niet gevonden. Wat er wel is, is versnipperd. Het ministerie van BZK voert Direct Duidelijk (begrijpelijkheid); de Belastingdienst stelde in december 2021 eigen ‘Richtlijnen Inclusief taalgebruik’ op, waarin staat dat BZK op dat moment onderzocht wat genderneutraal communiceren financieel en technisch betekent voor de Rijksoverheid en de Belastingdienst (bron); het ministerie van Justitie en Veiligheid inventariseerde in 2022 en 2023 welke wetsbepalingen – tot "zwangere werkneemster" in Boek 7 BW aan toe – bij een X aanpassing behoeven. En het ministerie van OCW liet voor 40.000 euro een interne ‘Inclusieve woordenlijst’ maken, met onder meer ‘cisgender mannen/vrouwen’ voor ‘mannen/vrouwen’ (in een context waarin ook over cisgender, transgender of non-binaire personen wordt gesproken), ‘Jij-dag’ voor Vader- en Moederdag en ‘basisgeletterd’ voor ‘laaggeletterd’. Toen de lijst in april 2026 naar buiten kwam, noemde staatssecretaris Tielen hem overbodig: "Dit roept bij mij een gevoel van betutteling op." Ambtenaren zijn volgens haar professioneel genoeg om zonder lijst zorgvuldig te communiceren (bron). Wat ‘cisgender’ precies betekent en waar het vandaan komt, leest u in het artikel over nieuwe woorden.
De kritiek: begrijpelijkheid, het verdwijnende woord ‘vrouw’ en de kosten
De kritiek op inclusieve overheidstaal valt in drie delen uiteen, en ze zijn niet even sterk.
- Begrijpelijkheid. ‘Mensen met een baarmoeder’ is een omschrijving van vijf woorden voor een begrip van één woord. De overheid wil met Direct Duidelijk juist begrijpelijk communiceren; omschrijvingen van lichaamsdelen en termen als ‘cisgender’ maken een tekst niet eenvoudiger. For Women Scotland verwoordde dit punt zo (vertaald): "‘Vrouw’ wordt door iedereen duidelijk begrepen."
- Het wissen van ‘vrouw’. Dit verwijt trof The Lancet en Britse zorginstellingen, en Horton erkende dat zijn blad die indruk had gewekt. Voor Nederland ligt het genuanceerder: de RIVM-folder is een aanvulling voor een specifieke groep, en de algemene informatie van het RIVM spreekt van vrouwen. Het verwijt klopt waar algemene teksten worden herschreven, niet waar een extra tekst wordt toegevoegd.
- Nut en kosten. Weerwind zelf schreef dat de huidige wetstaal niet tot "knelpunten of uitvoeringsproblemen in de praktijk" leidt en dat rechters wetten toepassen op personen "ongeacht het geslacht". Uitvoerders schatten de aanpassing voor een X op weken tot meer dan vijf jaar. Tegenover 43 geregistreerde ‘onbekend’-gevallen is dat een forse rekening.
Daar staat tegenover dat de taal van de overheid altijd keuzes heeft gemaakt, en dat ‘Beste reizigers’ voor iedereen te begrijpen is. Taalwetenschapper Ingrid van Alphen, lid van de werkgroep van experts die de Taalunie over genderbewust taalgebruik adviseerde, zei het kort: "Neutraal taalgebruik bestaat niet." De vraag is dus niet óf de overheid kiest, maar voor wie. Hoe zulke keuzes elders in het debat woorden verzachten of verscherpen, analyseren we in het artikel over eufemismen in het transdebat.
Weging
De feiten laten een overheid zien die voorzichtiger is dan haar reputatie. ‘Ouder 1 en ouder 2’ is Frans, niet Nederlands, en de minister heeft ‘moeder’ en ‘vader’ uitdrukkelijk laten staan. De X in het paspoort is sinds 2018 mogelijk via de rechter; een wettelijke regeling voor een X via de gemeente hebben wij niet gevonden. ‘Beste reizigers’ en ‘beste Amsterdammers’ zijn aanspreekvormen uit 2017. Het Nederlandse voorbeeld uit de zorg is een doelgroepfolder die samen met belangenorganisaties is gemaakt, en de woordenlijst van het ministerie van OCW is in 2026 buiten gebruik gesteld (bron). Wie de taalregels van de overheid wil begrijpen, kan het beste kijken naar wie ze in de praktijk zet: dat zijn zelden de ministeries zelf. Wie dat wél zijn, staat in ons overzicht van de taalinstanties en op de hub Taalregels en instanties.
Bronnen
- Minister voor Rechtsbescherming F.M. Weerwind (7 juli 2023). Brief Inventarisatie geslachtsregistratie X, met Rutgers, ‘Kiezen voor een X’ (april 2023). rijksoverheid.nl.
- Minister voor Rechtsbescherming F.M. Weerwind (22 november 2022). Brief inventarisatie genderspecifieke termen Burgerlijk Wetboek, Kamerstukken II 2022/23, 30 420, nr. 373.
- Rechtbank Limburg (28 mei 2018), ECLI:NL:RBLIM:2018:4931; NOS (oktober 2018), ‘Geen M of V, maar X: voor het eerst paspoort veranderd in genderneutraal’; Binnenlands Bestuur (21 januari 2019), ‘Paspoort met geslacht X toch niet makkelijker’.
- RIVM, Bevolkingsonderzoek Nederland, Transgender Netwerk Nederland en Transvisie (juli 2022). Folder ‘Uw geslachtsregistratie en de bevolkingsonderzoeken naar kanker’.
- Binnenlands Bestuur (26 juli 2017), ‘Geen dames en heren meer in Amsterdam’; Treinreiziger.nl (28 juli 2017), ‘NS gaat reizigers genderneutraal aanspreken’; NOS (3 augustus 2017), ‘Tientallen gemeenten overwegen genderneutraal beleid’; NOS (8 oktober 2017), ‘Nieuwe coalitie: geslachtsregistratie zoveel mogelijk beperken’.
- NHS, ‘Cervical screening’ (nhs.uk); PinkNews (10 februari 2021), Brighton and Sussex University Hospitals gender inclusive language guidelines; The Lancet (25 september 2021) en verklaring van Richard Horton.
- NOS (7 april 2026). ‘Kabinet: inclusieve taalgids ministerie “betuttelend” en “overbodig”’; Universiteit Utrecht (5 november 2018), ‘Direct Duidelijk voor heldere overheidscommunicatie van start’.
- Assemblée nationale (12 februari 2019), amendement bij het projet de loi pour une école de la confiance (‘parent 1’/‘parent 2’); NOS (24 augustus 2022), interview Ingrid van Alphen over de Taalunie-adviezen.
Redactie Letterbrij.nl
Onafhankelijke redactie die de woorden van het genderdebat lexicografisch en historisch ontleedt, met eerste vindplaatsen, woordenboeken en stijlgidsen als bron. Over woorden, niet over mensen. Laatst bijgewerkt op 24 september 2026.
Veelgestelde vragen
Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.
Meer over Taalregels en instanties

De mediagids van Transgender Netwerk: wat mag een journalist zeggen
Transgender Netwerk geeft journalisten een woordenlijst met termen die wel en niet kunnen. Een overzicht van de regels, de taalkundige achtergrond en de vraag wie de norm bepaalt.

Van Dale, gender en definities: wie bepaalt de woorden?
Van Dale, Taalunie, Onze Taal, ANP, overheid en belangenorganisaties: wie bepaalt de woorden van het genderdebat, en wie zet in de praktijk de norm?
