Betekenisverschuiving

De betekenis van 'gender': herkomst en woordgeschiedenis van genus tot identiteit

Hoe 'gender' van Latijns genus en grammaticaterm via John Money, Ann Oakley en Judith Butler een identiteitswoord werd dat in Nederland 'geslacht' verdringt.

Redactie Letterbrij.nl
·
Gepubliceerd 6 augustus 2026
Illustratie bij: De betekenis van 'gender': herkomst en woordgeschiedenis van genus tot identiteit

Wie de betekenis van het woord gender en zijn herkomst nagaat, stuit op een merkwaardige loopbaan. Eeuwenlang was het een droge grammaticale vakterm voor het woordgeslacht van zelfstandige naamwoorden. In 1955 leende een psycholoog in Baltimore het voor iets heel anders, feministen gaven het in de jaren zeventig een scherpe tegenstelling met 'sekse' mee, en in de jaren negentig verschoof het opnieuw: van rol naar identiteit. Pas in 1991 duikt het in een Nederlandse tekst op. Dertig jaar later staat het in wetten, op formulieren en in de vragenlijsten van het CBS, en verdringt het steeds vaker het gewone woord 'geslacht'. Dit is de woordgeschiedenis van een term die drie dingen tegelijk is gaan betekenen, en daarom zo vaak langs elkaar heen praat.

Van Latijn genus naar grammaticaal geslacht

De stam is het Latijnse genus (genitief generis): afkomst, geslacht, stam, soort, klasse. Het is van dezelfde stam als het Latijnse werkwoord gignere, 'verwekken, voortbrengen', en leverde via het Frans ook ons woord 'genre' op (bron). Via het Anglo-Franse genre, gendre kwam het woord als gendre in het Middelengels terecht. Volgens het woordenboek van Merriam-Webster is het in het Engels sinds de veertiende eeuw gedocumenteerd, en wel in de grammaticale betekenis: een klasse van woorden die bepaalt welke vormen andere woorden krijgen, zoals mannelijk, vrouwelijk en onzijdig in het Latijn (bron).

Dat het woord lang een grammaticaterm bleef, blijkt uit een Engelse stijlgids uit 1926. Henry Watson Fowler schreef in A Dictionary of Modern English Usage dat gender "a grammatical term only" is, en dat spreken over personen of wezens van het mannelijke of vrouwelijke 'gender', "meaning of the male or female sex", "either a jocularity (permissible or not according to context) or a blunder" is (bron). Een grapje of een blunder: zo dacht Fowler in 1926 over wat vandaag standaardtaal is.

In het Nederlands lag dat eenvoudiger. Wij hadden voor het woordgeslacht al het woord 'geslacht' (en de vakterm 'genus'), en voor het lichamelijke onderscheid eveneens 'geslacht', 'sekse' en het ouderwetse 'kunne'. Het Nederlands had het Engelse leenwoord dus eigenlijk niet nodig, en nam het ook niet over zolang het alleen een grammaticale of lichamelijke betekenis had. Het kwam pas toen de betekenis veranderde.

1955: John Money leent een grammaticawoord

De breuk ligt in de Amerikaanse kinderkliniek. De psycholoog John Money werkte aan het Johns Hopkins Hospital in Baltimore met kinderen die met onduidelijke geslachtskenmerken waren geboren. In een reeks artikelen in het Bulletin of the Johns Hopkins Hospital (vanaf 1955), geschreven met Joan en John Hampson (bron), gebruikte hij een woord voor alles wat iemand doet en zegt om zich als jongen of meisje te presenteren, los van lichamelijke kenmerken als de geslachtsklieren of het chromosomenpatroon. Money greep naar de grammaticaterm en gebruikte de samenstelling gender role. Een redactioneel commentaar in het Canadian Medical Association Journal van maart 1956 gaf de omschrijving van de onderzoekers zo weer: alle "things that a person says or does to disclose himself or herself as having the status of boy or man, girl or woman, respectively" (bron).

Money en de Hampsons gaven het woord meteen een programma. Volgens hetzelfde commentaar stelden zij dat de genderrol op de leeftijd van tweeënhalf jaar vastligt, en dat ouders en arts daarom in de eerste weken over het geslacht van het kind moeten beslissen en bij dat besluit moeten blijven. Daarmee was 'gender role' vanaf het begin meer dan een beschrijving: het was een stelling over hoe een kind jongen of meisje wordt.

1964-1968: Robert Stoller en de 'gender identity'

De tweede stap zette de psychoanalyticus Robert Stoller. Waar Money over een rol sprak, iets wat je doet en toont, bracht Stoller het naar binnen. Hem wordt het munten van de term gender identity toegeschreven, het innerlijke besef man of vrouw te zijn; in 1964 publiceerde hij het artikel 'A contribution to the study of gender identity' (bron). In 1968 bundelde hij zijn werk in Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity. De titel is zelf een taalkundige gebeurtenis: sex en gender stonden nu als twee afzonderlijke begrippen naast elkaar in een boektitel, het ene voor het lichaam, het andere voor de psyche.

Het woordenboek van Merriam-Webster geeft voor gender vandaag, naast de grammaticale betekenis, drie betekenissen die naast elkaar bestaan: het geslacht zelf ('sex'), de gedragsmatige, culturele of psychologische kenmerken die met een sekse worden verbonden, en genderidentiteit. In de toelichting staat dat de scheiding tussen 'sex' voor het biologische en 'gender' voor het psychische en sociale wel wordt voorgeschreven en in medische en technische teksten ook wordt aangehouden, maar dat er daarbuiten geen duidelijke grens is (bron). Het woord doet in het Engels dus twee dingen tegelijk: het is de vakterm voor het psychische en sociale aspect, en het is een gewoon woord voor het geslacht van een mens.

1972: het feminisme zet sekse en gender tegenover elkaar

Buiten de kliniek werkte de Britse sociologe Ann Oakley het onderscheid uit. Haar boek Sex, Gender and Society (1972), door de uitgever nu een klassieker in het vakgebied genoemd, heeft aparte hoofdstukken over 'Sex and Gender' en over het aanleren van genderrollen. Oakley laat volgens de uitgever zien dat samenlevingen mannelijkheid en vrouwelijkheid verschillend en zelfs tegengesteld invullen, en gaat na in hoeverre waarneembare verschillen op biologie en psychologie berusten en in hoeverre op culturele conditionering (bron).

Voor het feminisme van de jaren zeventig was dit onderscheid een bevrijding. Als vrouwelijkheid een sociaal product was, waren rolpatronen, loonverschillen en de verdeling van huishoudelijk werk veranderbaar. Gender was in deze fase een kritisch instrument: het woord wees op wat de samenleving van vrouwen maakte, en impliceerde dat je dat kon afbreken. Opvallend is dat de biologische categorie hier onaangetast bleef. Juist omdat 'sekse' vastlag, kon 'gender' het bewegende deel zijn. Voor wie het inhoudelijke onderscheid tussen die twee wil begrijpen, is geslachtofgender.nl de plek; hier gaat het om wat er met het woord gebeurde.

1990: Judith Butler en de verschuiving naar identiteit

In 1990 verscheen Gender Trouble van de Amerikaanse filosofe Judith Butler. Butler viel de nette tweedeling van Oakley aan: niet alleen gender, ook de categorie sekse zelf zou een product zijn van taal en herhaalde handelingen. Gender is in haar lezing 'performatief', iets wat door te doen ontstaat en niet iets wat een vaste kern uitdrukt; de uitgever vat het samen als "a reiterated social performance rather than the expression of a prior reality" (bron). Wat Butler precies bedoelde, is stof voor filosofen. Wat er met het woord gebeurde, is duidelijker: het raakte los van de biologische tegenpool die het sinds Oakley op zijn plaats hield.

In de jaren negentig en daarna verschoof de dominante betekenis daardoor van rol naar identiteit. Bij Money en Oakley was gender iets wat de buitenwereld je oplegde en wat je kon bekritiseren. In het hedendaagse gebruik is gender vooral iets wat een persoon zelf heeft of is: 'mijn gender', 'genderidentiteit', 'genderexpressie', 'genderdysforie'. De lijst samenstellingen groeide snel, en veel ervan kwamen rechtstreeks het Nederlands binnen. Hoe die nieuwe woorden, van cisgender tot non-binair, hier landden, staat in het artikel over nieuwe woorden in het transdebat.

1991: gender komt het Nederlands binnen

Het Nederlands was laat. Volgens de Etymologiebank, die hiervoor steunt op het Chronologisch woordenboek van Nicoline van der Sijs (2001), is 'gender' ontleend aan het Engels en voor het eerst in een Nederlandse tekst aangetroffen in 1991, met als vindplaats 'Kunst en Schutte, Lesbiaans' (bron). De omschrijving die Van der Sijs geeft, is veelzeggend: "het geheel van sociale en culturele kenmerken van een sekse". Dat is de betekenis van de rol, niet die van het lichaam of van het woordgeslacht.

Dat 1991 de eerste gedocumenteerde vindplaats is, betekent niet dat het woord daarvoor nooit viel. Maar de omschrijving laat wel zien in welke betekenis het Nederlands het woord overnam: de sociale, en niet de grammaticale. Voor Nederlandstaligen is gender nooit een grammaticawoord geweest; daarvoor hadden we al 'geslacht'.

Vindpunt.nl, de Woordenlijst Overbodig Engels die de Etymologiebank mee aanhaalt, biedt als Nederlandse tegenhangers "geslachtsbeleving; geslachtsbeeld, kunne" aan. Daar zitten de drie betekenissen in opgesloten: de beleving (identiteit), het beeld (rol) en de kunne (het lichaam). Geen van de drie heeft het gered. Dat 'gender' bleef, zegt iets over het gat dat het vulde: het Nederlands had geen kort woord voor het sociale en psychische geslacht, en 'geslacht' kon dat gat niet vullen zonder dubbelzinnig te worden.

Van Dale, Taalunie en de x

De zestiende editie van de Dikke Van Dale, gepresenteerd op 22 maart 2022, greep in het eigen apparaat in. Bij bijna vijftienduizend de-woorden die een persoon aanduiden zonder per se naar een biologisch geslacht te verwijzen (minister, voetballer, bakker, crimineel) kwam naast de labels m en v een derde label: x. Woorden die wel duidelijk op een biologisch geslacht wijzen, zoals vuilnisman, non, vader en kraamvrouw, hielden alleen m of v. Van Dale noemde dit "een gevolg van de veranderende opvattingen in de samenleving, waardoor het taalgebruik meeverandert" (bron), en nam in dezelfde editie onder meer non-binair, transactivisme en regenbooggemeenschap op (bron).

Taalkundige Henk Wolf schreef op Neerlandistiek.nl (28 maart 2022) dat Van Dale woordgeslacht en sexus zelf niet verwart, maar dat het toch om "een nogal ondoordachte keuze van de woordenboekredactie" gaat. Voor de informatie over sexus gebruikt het woordenboek dezelfde afkortingen m en v die het ook voor het woordgeslacht gebruikt, wat volgens hem "makkelijk tot verwarring" kan leiden. En omdat het grammaticale geslacht bij deze woorden niet meer wordt vermeld, mist de gebruiker volgens Wolf informatie over het woordgeslacht die hij voor de schrijftaalnorm nodig heeft, bijvoorbeeld om te weten dat het 'de macht des ministers' is en niet 'de macht der minister' (bron).

Ook de Taalunie kwam in beweging. In augustus 2022 zette zij adviezen en voorbeeldteksten over 'genderbewust taalgebruik' online (bron). Wie uiteindelijk bepaalt welke woorden de norm worden, behandelen we in het artikel over Van Dale, Taalunie en ANP.

Hoe gender in Nederland 'geslacht' verdringt

De verschuiving is het best te volgen in overheidstaal, omdat die gedateerd en openbaar is. Een paar ijkpunten:

  • 1 juli 2014: de Transgenderwet maakt wijziging van het geslacht in de geboorteakte mogelijk zonder operatie of sterilisatie, met een deskundigenverklaring. De wet spreekt nog van 'geslacht' en van de 'overtuiging tot het andere geslacht te behoren' (bron).
  • 1 november 2019: de Wet verduidelijking rechtspositie transgender personen en intersekse personen voegt aan artikel 1 van de Algemene wet gelijke behandeling toe dat onder onderscheid op grond van geslacht mede wordt verstaan onderscheid op grond van geslachtskenmerken, genderidentiteit en genderexpressie (bron). Het leenwoord staat nu in de wet, als onderdeel van de grond 'geslacht'.
  • 3 juli 2020: de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap meldt de Tweede Kamer de voortgang van het plan van aanpak om 'onnodige sekseregistratie' te beperken, waarover zij de Kamer op 1 april 2019 had geïnformeerd. In de brief staat dat de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken voornemens is het geslacht van de identiteitskaart weg te laten (bron). Het bijbehorende rijkswetsvoorstel (dossier 36587) is op 5 juli 2024 bij de Tweede Kamer ingediend (bron).
  • Oktober 2024: het CBS publiceert een schatting van het aantal lhbtqia-personen, op basis van de Veiligheidsmonitor 2023, waarin voor het eerst vragen over genderidentiteit zijn opgenomen. Het geslacht ontleent het bureau aan de Basisregistratie Personen; de genderidentiteit vraagt het uit met de vraag "Hoe identificeert u zichzelf? Hoe u zichzelf identificeert kan anders zijn dan hoe u bent ingeschreven bij de geboorte", met als antwoordopties onder meer man, vrouw, non-binair en 'anders, namelijk' (bron). Ongeveer 151.000 mensen van 15 jaar of ouder rekent het CBS tot transgender of non-binair/genderqueer (bron).

Het patroon is steeds hetzelfde. 'Geslacht' blijft het juridische ankerwoord, maar krijgt een steeds ruimere inhoud: in de AWGB omvat het nu ook genderidentiteit, bij het CBS staat het naast een zelfidentificatievraag. In de sollicitatieformulieren van de afzonderlijke ministeries was sekse in 2020 volgens de minister meestal een facultatief veld geworden; in het Rijkssollicitatieformulier wordt er niet meer naar gevraagd (bron). Zo verdringt het leenwoord het erfwoord niet door het te vervangen, maar door het van binnenuit over te nemen.

Waarom de dubbelzinnigheid het debat vertroebelt

Terugkijkend heeft 'gender' in zeventig jaar drie betekenissen opgestapeld, en geen enkele afgestoten:

  • Rol (Money 1955, Oakley 1972): wat de samenleving van mannen en vrouwen verwacht. Veranderbaar, en voor het klassieke feminisme iets om af te breken.
  • Identiteit (Stoller 1964, Butler 1990 en het hedendaagse gebruik): het innerlijke besef man, vrouw of geen van beide te zijn. Persoonlijk, en voor de transgenderbeweging iets om te erkennen.
  • Lichaam (in het Engels ook een gewoon woord voor 'sex'): gewoon het geslacht, zoals in 'gender: m/v'.

Deze drie bijten elkaar. Wie zegt dat gender een sociale constructie is (betekenis 1), lijkt te ontkennen dat iemand een diepgevoelde genderidentiteit heeft (betekenis 2). Wie zegt dat gender aangeboren is (betekenis 2), lijkt rolpatronen te verdedigen (betekenis 1). En wie op een formulier 'gender' invult, weet vaak niet of er naar het lichaam (betekenis 3) of naar de beleving (betekenis 2) wordt gevraagd. De uitspraak van het Britse Supreme Court in For Women Scotland (16 april 2025) laat zien wat er gebeurt als een wet dat niet oplost: het hof moest vaststellen dat 'sex', 'man' en 'woman' in de Equality Act 2010 naar het biologische geslacht verwijzen, omdat de wet anders "incoherent and impracticable to operate" zou worden (bron). Hoe de definities van 'vrouw' en 'man' zelf inzet van strijd werden, staat in het artikel over de definitiestrijd rond 'vrouw' en 'man'.

Het Nederlands heeft hier een extra probleem. Omdat 'geslacht' bij ons al drie dingen betekende (woordgeslacht, lichamelijk geslacht, familie), had het leenwoord een helder gat kunnen vullen door uitsluitend voor rol en identiteit te staan. Dat is niet gebeurd. Gender nam ook de lichamelijke betekenis mee, en 'geslacht' kreeg in de wet de identiteitsbetekenis erbij. De twee woorden zijn nu beide dubbelzinnig, in plaats van elkaar aan te vullen.

Weging

Woorden verschuiven altijd; dat is geen schandaal maar het normale leven van een taal. Wat gender bijzonder maakt, is de snelheid en de richting. Een grammaticaterm werd in één generatie een medische vakterm, in de volgende een feministisch strijdbegrip, en in de daaropvolgende een identiteitswoord dat in wetten en statistieken staat. Elke fase koos het woord omdat het vrij was van de lading van het vorige woord, en elke fase liet die lading achter voor de volgende. Wie vandaag 'gender' zegt, draagt Money, Oakley en Butler tegelijk mee, of hij dat wil of niet.

Voor een taalkritische lezer volgt daaruit geen oproep om het woord te verbieden, maar om het telkens te laten preciseren. Gaat het over een rol, een identiteit of een lichaam? Zolang die vraag niet wordt gesteld, leveren woordenboeken, wetten en formulieren het debat een woord dat alles betekent en daarom weinig uitlegt. Meer voorbeelden van zulke verschuivingen staan in de rubriek Betekenisverschuiving; voor de afkortingen die met het woord meereisden, zie de afkortingenlijst van Alfabetbende.

Bronnen

  1. Etymologiebank.nl, lemma 'gender', op basis van N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen. Amsterdam.
  2. Merriam-Webster.com Dictionary, lemma 'gender' (etymologie, eerste gebruik en 'Usage Guide'); Etymologiebank.nl, lemma 'genre'.
  3. H.W. Fowler (1926). A Dictionary of Modern English Usage. Oxford: Clarendon Press, lemma 'gender'.
  4. J. Money, J.G. Hampson & J.L. Hampson (1955). An examination of some basic sexual concepts: the evidence of human hermaphroditism. Bulletin of the Johns Hopkins Hospital, 97(4), 301-319; 'What Sex?' (redactioneel commentaar, 1956). Canadian Medical Association Journal, 74, 466-467.
  5. R.J. Stoller (1968). Sex and Gender: On the Development of Masculinity and Femininity. New York: Science House. R. Green (2010). Robert Stoller's Sex and Gender: 40 Years On. Archives of Sexual Behavior, 39(6). A. Oakley (1972). Sex, Gender and Society. London: Temple Smith. J. Butler (1990). Gender Trouble. New York: Routledge.
  6. Van Dale Uitgevers (11 januari 2022). Aankondiging zestiende editie Dikke Van Dale (m/v/x-aanduiding), via VRT NWS en Nieuws.nl (ANP); NOS (24 augustus 2022). 'Politieagent of -persoon? Taalunie zoekt uitweg in gender-taalworsteling'; H. Wolf (28 maart 2022). 'Woordgeslacht, sexus en Van Dale: een beetje orde op zaken'. Neerlandistiek.nl.
  7. Wet verduidelijking rechtspositie transgender personen en intersekse personen (in werking 1 november 2019), artikel 1 Algemene wet gelijke behandeling; Wet van 18 december 2013 (Stb. 2014, 1); brief van de minister van OCW over onnodige sekseregistratie (3 juli 2020), Kamerstuk 27859, nr. 145; Kamerdossier 36587.
  8. M. Kennis (CBS, oktober 2024). 'Hoeveel lhbtqia+-personen telt Nederland?'. Statistische Trends, hoofdstuk 2 (Methode); UK Supreme Court (16 april 2025). For Women Scotland Ltd v The Scottish Ministers [2025] UKSC 16, press summary.

Redactie Letterbrij.nl

Onafhankelijke redactie die de woorden van het genderdebat lexicografisch en historisch ontleedt, met eerste vindplaatsen, woordenboeken en stijlgidsen als bron. Over woorden, niet over mensen. Laatst bijgewerkt op 6 augustus 2026.

Meer over ons →

Veelgestelde vragen

Korte antwoorden op de vragen die het vaakst terugkomen.

Meer over Betekenisverschuiving