Transseksueel, transgender, genderdivers: drie woorden, drie wereldbeelden

Drie woorden voor hetzelfde fenomeen, drie totaal verschillende verhalen over wat er eigenlijk aan de hand is. Transseksueel plaatste de operatietafel in het middelpunt, transgender verschoof het zwaartepunt naar de innerlijke identiteit, en genderdivers zette ten slotte vraagtekens bij de lijn zelf waarlangs die identiteit zich zou moeten uitlijnen. Wie de opeenvolging van deze drie termen volgt, leest tegelijk de geschiedenis van drie opeenvolgende wereldbeelden over wat gender is, wie daarover gaat en wanneer een lichaam 'af' is.

Een diagnose als eerste woord

Het woord transseksueel is geen volksterm die vanzelf ontstond, maar een muntslag uit de psychiatrie. De Amerikaanse arts David O. Cauldwell introduceerde in 1949 in het tijdschrift Sexology de term 'psychopathia transexualis', waarmee hij wat hij als een psychische afwijking beschouwde van een naam voorzag. De endocrinoloog Harry Benjamin bouwde de term in 1966 uit tot een breed gedragen medisch kader in zijn boek The Transsexual Phenomenon, waarin transseksualiteit werd beschreven als een aandoening die met hormonen en chirurgie te behandelen was. Toen de Amerikaanse psychiatrievereniging in 1980 de derde editie van haar diagnosehandboek DSM publiceerde, kreeg 'Transsexualism' daarin een eigen classificatienummer. Het woord droeg zo van meet af aan een wereldbeeld in zich: wie transseksueel was, had een diagnose, en een diagnose vraagt om een arts die haar stelt en een behandeling die haar verhelpt.

Nederland: van rechtszaal tot paspoort

In Nederland kreeg dat medische model een wettelijke vertaling. De Wet geslachtsverandering van 1985 regelde dat iemand pas een nieuwe geslachtsvermelding op de geboorteakte kreeg na onvruchtbaarheid en 'zoveel mogelijk' aanpassing van het lichaam aan het andere geslacht — de wet sprak zelf nog consequent van transseksuelen. Die eis bleek niet houdbaar: in 2017 oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak A.P., Garçon en Nicot tegen Frankrijk dat een sterilisatie-eis bij erkenning van geslachtswijziging het recht op eerbiediging van het privéleven schendt. Nederland had de sterilisatie-eis al in 2014 uit de wet geschrapt, in een wijziging die in de wandelgangen al snel de 'transgenderwet' werd genoemd — een naamgeving die buiten de wettekst om alvast het nieuwe woord binnenhaalde.

Transgender: een woord zonder operatiekamer

Transgender heeft een andere herkomst en een ander doel. De Amerikaanse activiste Virginia Prince gebruikte in de jaren zeventig de term transgenderist om zichzelf te onderscheiden van transseksuelen: zij leefde als vrouw maar zocht geen operatie. De Oxford English Dictionary plaatst de vroegste aantoonbare gebruiksvormen van transgender in diezelfde periode. Pas in de jaren negentig werd het woord, ingekort en losgemaakt van die ene operatie-kwestie, de parapluterm die het nu is — een ontwikkeling die in de Verenigde Staten mede op gang werd gebracht door activiste Leslie Feinberg, die in 1992 het pamflet Transgender Liberation: A Movement Whose Time Has Come publiceerde. Waar transseksueel een diagnose benoemde, benoemt transgender een zelfbeleving: niet het lichaam maar de ervaren identiteit bepaalt het woord, en een arts is daarbij geen poortwachter meer maar hooguit een hulpmiddel.

Taalgidsen en woordenboeken volgen schoorvoetend

Woordenboeken en taaladviesdiensten liepen achter de activistische taal aan, zoals ze dat vrijwel altijd doen. Terwijl transseksueel al decennialang in Van Dale staat, verschijnt transgender daar pas goed als zelfstandig lemma in de loop van de jaren tien van deze eeuw. Transgender Netwerk Nederland wijst er in zijn eigen taalwijzer op dat veel transgender personen transseksueel inmiddels als verouderd of te sterk medisch gekleurd ervaren, een signaal dat ook taaladviesorganisaties als Onze Taal en de Taalunie hebben opgepikt in hun adviezen over woordkeuze rond gender. Mediastijlgidsen zoals de ANP-stijlgids geven redacteuren intussen concrete vuistregels mee:

• Gebruik transgender als bijvoeglijk naamwoord ('een transgender vrouw'), niet als zelfstandig naamwoord ('een transgender').
• Vermeld iemands transgender-zijn alleen wanneer het relevant is voor het verhaal.
• Gebruik het voornaamwoord dat de persoon zelf hanteert, ook met terugwerkende kracht in verwijzingen naar het verleden.

Dat zijn geen neutrale schrijfregels; het zijn praktische vertalingen van het identiteitsmodel dat met het woord transgender is meegekomen.

DSM en WHO herschrijven de diagnose mee

De psychiatrie zelf bewoog mee. De DSM-IV verving 'Transsexualism' in 1994 door 'Gender Identity Disorder', waarmee de nadruk verschoof van het lichaam naar de identiteit — al bleef het een stoornis. De DSM-5 ging in 2013 een stap verder en doopte de diagnose om tot 'Gender Dysphoria': niet het hebben van een andere genderidentiteit is de aandoening, maar het lijden dat daarmee gepaard kan gaan. De Wereldgezondheidsorganisatie zette in haar ICD-11, van kracht sinds 2022, een nog grotere stap door 'genderincongruentie' helemaal uit het hoofdstuk psychische stoornissen te halen. Elke herformulering van de diagnose is ook een herformulering van de vraag wie er iets mankeert: de persoon, de situatie, of niemand.

Genderdivers: het einde van de binaire lijn

Transgender hield, ondanks de verbreding, nog altijd een richting vast: van het ene naar het andere geslacht, of ergens op de lijn daartussen. Genderdivers en het verwante non-binair zetten een volgende stap door die lijn zelf ter discussie te stellen. De World Professional Association for Transgender Health nam in de achtste versie van haar Standards of Care, gepubliceerd in 2022, voor het eerst een apart hoofdstuk op over non-binaire personen, als erkenning dat het tweepolige model niet volstaat. Transgender Netwerk Nederland hanteert genderdivers in zijn eigen woordenlijst als Nederlandse koepelterm voor iedereen die zich niet volledig in 'man' of 'vrouw' herkent. Het woord veronderstelt geen lijn meer waarop je een punt moet kiezen, maar een veld.

Drie woorden, drie wereldbeelden

Leg de drie termen naast elkaar en de verschillen zijn niet alleen stilistisch. Transseksueel veronderstelt een diagnose, een arts en een lichaam dat 'klaar' kan zijn. Transgender veronderstelt een identiteit die los van dat lichaam bestaat en zelf het laatste woord heeft. Genderdivers veronderstelt niet eens meer een lijn waarlangs die identiteit zich moet laten plaatsen. Geen van de drie woorden is een neutrale beschrijving die toevallig na de vorige in zwang raakte; elk woord importeert een eigen antwoord op de vraag wat gender is en wie daarover beslist.

Dat maakt woordkeuze in dit dossier nooit een kwestie van smaak alleen. Wie vandaag transseksueel schrijft, citeert onbedoeld het medische model van 1966; wie genderdivers schrijft, onderschrijft een postbinair uitgangspunt dat niet iedereen deelt. Op dit platform houden we dat spoor bij in het dossier over betekenisverschuiving, waar meer van dit soort opeenvolgingen staan beschreven; de rest van onze artikelen gaat in op losse termen uit diezelfde geschiedenis.

Wat de Cass Review toevoegt aan het debat

De discussie is niet louter academisch. Het Britse Cass Review-rapport, in april 2024 gepubliceerd door kinderarts Hilary Cass na een onderzoek naar de zorg voor genderdiverse kinderen en jongeren, besteedt uitdrukkelijk aandacht aan taal. Het rapport waarschuwt dat eenduidig 'bevestigende' terminologie — taal die een genderidentiteit bij voorbaat als vaststaand gegeven behandelt — het voor clinici moeilijker kan maken om twijfel, terugkeer of een andere uitkomst dan transitie bespreekbaar te houden. Daarmee legt de Cass Review bloot wat deze hele woordgeschiedenis laat zien: terminologie is nooit alleen beschrijving. Elke term stuurt mee wat er vervolgens gedacht, gevraagd en besloten kan worden, lang voordat er een gesprek is gevoerd.